دانشگاه قم
دانشکده آموزشهاي الکترونيکي
پايان نامه دوره کارشناسي ارشد حقوق جزا و جرم شناسي
عنوان :
پليس امنيت مدار و نقش آن در پيشگيري اجتماعي از جرم
استاد راهنما :
دکتر عادل ساريخاني
استاد مشاور :
دکتر محمد علي حاجي ده آبادي
نگارنده :
فرشيد محمدنژاد
زمستان 91
تقديم به :
پدر و مادر عزيزم و تمامي شهداي راه قلم
سپاسگذاري :
از تمامي معلمانم در طول مراحل مختلف تحصيلي و اساتيد گرانقدرم در دانشگاه
چکيده
پيشگيري اجتماعي توسط پليس به عنوان متولي امنيت در جامعه ، با تمرکز پليس بر روي علل و عوامل اجتماعي مؤثر در وقوع جرم و شناخت آنها جهت درک صحيح از وضعيت محيط اجتماعي براي مبارزه ريشه اي با جرم و ناهنجاري ها حاصل مي شود . امروزه نيروي پليس در کشورهاي پيشرفته ، دوره اقتدارگرايي خود را پشت سر گذاشته و وارد دوره جامعه گرايي شده است . در اين دوره پليس در جهت برقراري يک رابطه نزديک با افراد جامعه حرکت ميکند و به آموزش و آگاه سازي آنان مي پردازد و با تشکيل پليس مردمي جلب مشارکت عمومي را در راستاي حل مشکلات جامعه مهمترين هدف خود مي پندارد و بر اين باور است که امنيت يک توليد جمعي است . در پيشگيري اجتماعي ، پليس تعامل بسيار نزديک با خانواده ها و نهادهاي اجتماعي ، فرهنگي و مذهبي موجود در جامعه برقرار مي نمايد، مشکلات جوانان و نوجوانان را که ريشه بسياري از ناهنجاري ها در جامعه مي باشند را با اولويت بالايي مي نگرد و با مدارس در سطح بالايي همکاري مي کند و در خصوص بزهکاري اطفال و زنان با تشکيل پليس زن ، برنامه ريزي وسيعي جهت شناخت مشکلات آنها مي نمايد و با بهره گيري از تعاليم ديني و ارتباط با نهاد هاي مذهبي بويژه مساجد ، در جهت تقويت شورا ، امر به معروف و نهي از منکر و رواج عطوفت اسلامي مي کوشد تا به هر دو نوع پيشگيري اجتماعي رشد مدار و جامعه مدار دست يابد .
واژگان کليدي
پليس ، جرم ، امنيت شهروندان ، پيشگيري از جرم ، پيشگيري اجتماعي
????????????فهرست مطالب
عنوانصفحه
1 – مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………….. أ
2 – تعريف و تبيين مسئله ……………………………………………………………………………………………………….. أ
3 – سؤالات پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………. ب
3 – فرضيه هاي پژوهش …………………………………………………………………………………………………………. ب
4 – سابقه و پيشينه پژوهش …………………………………………………………………………………………………… ت
5 – اهميت و ضرورت پژوهش ……………………………………………………………………………………………….. ت
6 – اهداف پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………….. ث
7 – جنبه هاي جديد بودن و نوآوري طرح …………………………………………………………………………….. ث
8 – سامانه پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………… ت
9 – قلمرو مکاني و زماني پژوهش ………………………………………………………………………………………… ج
فصل نخست : کليات ……………………………………………………………………………………………………………… 1
مبحث نخست : مفاهيم واژگان ……………………………………………………………………………………………….. 1
گفتار نخست : تعاريف و مفاهيم پليس ……………………………………………………………………………………. 3
1- تعريف پليس در حقوق ايران …………………………………………………………………………………………… 4
2 – تعريف پليس از نگاه سازمان ملل …………………………………………………………………………………… 5
3 – تقسيمات مختلف پليس …………………………………………………………………………………………………. 5
مبحث دوم : پيشينه تاريخي پليس ………………………………………………………………………………………. 6
گفتارنخست : پيشگيري اجتماعي از جرم در دوره هاي تاريخي توسط پليس……………………….. 7
1 – دوره مادي پليس و هخامنشي ………………………………………………………………………………………. 8
2 – دوره سلوکي ، اشکاني و ساساني ………………………………………………………………………………… 8
3 – دوره صفوي ……………………………………………………………………………………………………………………. 9
4 – دوره افشاريه و زنديه ………………………………………………………………………………………………………. 9
5 – پليس در دوره قاجار …………………………………………………………………………………………………….. 10
6 – دوره پهلوي ………………………………………………………………………………………………………………….. 11
7 – دوره نظام جمهوري اسلامي ايران ………………………………………………………………………………… 11
مبحث سوم : مباني پيشگيري پليس ……………………………………………………………………………………. 12
گفتار نخست : تعريف پيشگيري ……………………………………………………………………………………………15
گفتار دوم : انواع پيشگيري از جرم ……………………………………………………………………………………… 17
الف ) پيشگيري کيفري و پيشگيري غير کيفري …………………………………………………………………. 17
ب ) پيشگيري عمومي و پيشگيري خصوصي از جرم …………………………………………………………… 17
ج ) پيشگيري ابتدايي ، ثانويه و ثالث ………………………………………………………………………………… 17
د) پيشگيري فعال و انفعالي …………………………………………………………………………………………………. 18
ه ) پيشگيري اجتماعي و وضعي …………………………………………………………………………………………… 18
گفتار سوم: جايگاه پيشگيري در علوم جرم شناسي …………………………………………………………….. 19
مبحث چهارم : ويژگي هاي پليس پيشگيري …………………………………………………………………………20
گفتار نخست : مفهوم پليس جامعه محور ………………………………………………………………………………21
گفتار دوم: خصوصيات پليس و جايگاه آن در جامعه ……………………………………………………………. 22
گفتار سوم: اخلاق مداري پليس ……………………………………………………………………………………………. 23
گفتار چهارم: ويژگي هاي پليس مطلوب در نظام اسلامي …………………………………………………… 24
الف ) ويژگي هاي درون سازماني ………………………………………………………………………………………… 25
ب ) ويژگي هاي برون سازماني …………………………………………………………………………………………….. 26
گفتار پنجم : ويژگي اقتداردر نيروي پليس ………………………………………………………………………… 27
گفتارششم: ويژگي پايبندي پليس به قانون …………………………………………………………………………. 27
گفتار هفتم : مسئوليت مدني پليس …………………………………………………………………………………….. 28
گفتار هشتم : پليس قضايي …………………………………………………………………………………………………. 30
گفتار نهم : مديريت پليس و بهره وري واحد هاي انتظامي ……………………………………………….. 32
گفتار دهم : پليس زن …………………………………………………………………………………………………………. 33
مبحث پنجم : مفهوم امنيت …………………………………………………………………………………………………. 34
1 – تعاريف امنيت ………………………………………………………………………………………………………………… 35
2 – اقسام امنيت ………………………………………………………………………………………………………………….. 36
2-1- امنيت اجتماعي ……………………………………………………………………………………………………………. 36
الف ) احساس امنيت در بستر امنيت واقعي ………………………………………………………………………… 39
ب ) امنيت از ديدگاه مکتب اسلامي ……………………………………………………………………………………. 41
ج ) ويژگي هاي پليس امنيت مدار در پيشگيري از جرم ………………………………………………………. 43
فصل دوم : جايگاه پليس امنيت مدار در پيشگيري جامعه مدار ………………………….. 45
گفتار اول : پليس اجتماع محور …………………………………………………………………………………………….. 45
1- بررسي تعامل ميان پليس و مردم …………………………………………………………………………………. 47
2- ضرورت رويکرد جامعه محوري پليس …………………………………………………………………………… 49
3- جلب اعتماد عمومي توسط پليس جامعه محور ……………………………………………………………… 51
گفتار دوم : نقش پليس در ايجاد اعتماد سياسي در شهروندان ……………………………………………. 51
گفتار سوم : ارتقاي کارآيي پليس ………………………………………………………………………………………….. 54
تمرکز زدايي در سازمان پليس ………………………………………………………………………………………. 55
2 – اصول جلب مشارکت انتظامي ………………………………………………………………………………………. 55
3 – سرعت و انسجام در نيروي پليس جامعه محور …………………………………………………………….. 56
گفتار چهارم : بحران هاي طبيعي و پيامدهاي امنيتي – انتظامي ……………………………………….. 58
گفتار پنجم : عصر اطلاعات و چالشهاي فراروي پليس …………………………………………………………. 59
گفتار ششم : دانش محوري در نيروي پليس جامعه محور ……………………………………………………. 62
گفتار هفتم : پليس و امنيت محله ……………………………………………………………………………………… 63
گفتار هشتم : پليس مشاور …………………………………………………………………………………………………….. 65
ضرورت تأسيس مراکز مشاوره در نيروي انتظامي ………………………………………………………………… 66
اهداف مراکز مشاوره در نيروي انتظامي ……………………………………………………………………………….. 66
گفتار نهم : نقش پليس در پيشگيري اجنماعي از جرم ……………………………………………………….. 67
فصل سوم : جايگاه پليس امنيت مدار در پيشگيري اجتماعي رشد………………………….. 74
مبحث اول : ويژگي هاي پيشگيري اجتماعي رشد مدار ……………………………………………………… 75
گفتار اول : پيشگيري اجتماعي رشد مدار از بزهکاري اطفال …………………………………………….. 76
گفتار دوم : نقش پليس در پيشگيري رشدمدار …………………………………………………………………… 76
الف ) : نحوه مداخله پليس در پيشگيري از وقوع جرم در ميان دانش آموزان ……………………. 78
ب ) : نقش پليس در پيشگيري از جرائم اطفال و نوجوانان ……………………………………………… 79
گفتار چهارم : مطالعه موردي پيشگيري پليسي از بزهکاري اطفال و نوجوانان در برخي
مناطق جهان ………………………………………………………………………………………………………………………….. 85
اروپا …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 85
آسيا ……………………………………………………………………………………………………………………………………… 87
آمريکا ………………………………………………………………………………………………………………………………… 88
گفتار پنجم : پيشگيري اجتماعي رشد مدار از بزهکاري دانش آموزان توسط پليس………… 89
گفتار ششم: نقش پليس درآموزش دانش آموزان …………………………………………………………… 92
1 – محورهاي آموزش پليس در پيشگيري اجتماعي رشد مدار …………………………………….. 93
2 – راهکارهاي تشويقي در پيشگيري رشد مدار پليس …………………………………………………. 94
3 – نحوه تعامل پليس با دانش آموزان در پيشگيري رشد مدار ……………………………………… 94
پيشنهادات …………………………………………………………………………………………………………………… 96
نتيجه گيري ………………………………………………………………………………………………………………….. 97
منابع …………………………………………………………………………………………………………………………….. 98
مقدمه
1 – تعريف و تبيين مسئله
پليس به عنوان متولي امنيت در جامعه جايگاهي ويژه در کنترل و پيشگيري از جرم دارد. در اين راستا نخست بايد امنيت را تعريف و تبيين نمود و بعد به چگونگي گسترش آن در سطح جامعه توسط پليس براي پيشگيري از جرم پرداخت. امنيت در اصطلاح به وضعيت يا کيفيتي اطلاق مي شود که در آن، مصونيت از خطرات و رهايي از نگراني ها در مقابل تهديدات بر عليه يک کشور، شخص يا يک شئ داراي ارزش برقرار باشد. در يک نگاه کلي امنيت به دو بخش فردي و اجتماعي تقسيم مي شود، که هر دو بخش هم به لحاظ عيني و هم به لحاظ ذهني مورد بررسي قرار مي گيرد . احساس امنيت در بين شهروندان زماني حاصل مي شود که که آنها با مشاهده موارد و جزئيات برخورد دستگاه هاي امنيتي با بي قانوني و ناهنجاري هاي عمومي ، به اين ادراک و اطمينان دست يابند که دستگاه هاي مذکور حامي و پشتيبان حقوق آنهاست. در واقع تصور ذهني انسانها از مقوله امنيت در مقايسه با عينياتي که وضعيت امنيت يک جامعه را تعريف مي کنند ، از اولويت بالايي برخوردار است. به عبارتي هر چند پيش نياز ” احساس امنيت” ، تحقق امنيت است ولي لزوما تحقق امنيت احساس امنيت را به دنبال نمي آورد. از جمله عوامل اساسي ايجاد امنيت در يک جامعه ، ايمان و عمل صالح و پيوند عميق شهروندان با خالق يکتاست و در اين راستا ميتوان به فعال سازي نهادهاي فرهنگي و بخصوص مذهبي در جامعه پرداخت . چرا که آموزه هاي ديني اهميت فوق العاده ايي را به مسأله امنيت داده اند و ريشه ي هر گونه نا امني را در بي ايماني و شرک و ظلم معرفي نموده اند . بنابراين با اختصاص بخشي از وظايف پليس به اين امور و در حقيقت با تشکيل پليس هاي تخصصي پيشگيري از جرم و با شناخت مفهوم صحيح امنيت مي توان ويزگي هاي پليس امنيت مدار و خط سير او در جهت برقراري امنيت را شناساند وبه توسعه ي پيشگيري هاي فعال و اجتماعي از وقوع جرم توسط پليس بر اساس تعريف ارائه شده پرداخت. فلذا بر خلاف تصور رايج که مبتني بر پشگيري وضعي از وقوع جرم توسط پليس مي باشد ، پليس در امر پيشگيري اجتماعي از جرم ميتواند با برقراري تعامل مناسب با نهادهاي اجتماعي و فرهنگي و مذهبي ، موفقيت بيشتري در برقراري امنيت پايدار در جامعه و افزايش ضريب احساس امنيت در شهروندان حاصل نمايد . بنابراين در اين رساله برآنيم تا با تعريف مفهوم پليس و امنيت و تبيين جايگاه پليس در ايجاد امنيت در جامعه ، موثرترين روش پيشگيري از وقوع جرائم را از ميان انواع مختلف روشهاي پيشگيري که همان پيشگيري فعال و اجتماعي از جرم مي باشد در قالب دو نوع مدل پيشگيري اجتماعي جامعه مدار و پيشگيري اجتماعي رشد مدار ، معرفي نماييم .
2- سؤالات پژوهش
سؤالاتي که اين پژوهش در پي پاسخ دادن به آنهاست را مي توان به دو صورت سؤالات اصلي که اين تحقيق در اصل به دنبال پاسخ به آنهاست ، مطرح نمود .
1. ويژگي هاي پليس امنيت مدار جهت پيشگيري اجتماعي از جرم چيست؟

2. پليس امنيت مدار بايد در مدل پيشگيري اجتماعي از جرم چه راهکارهايي را دنبال نمايد؟
3 – فرضيه هاي پژوهش
پليس امنيت مدار در چهارچوب يک سياست مشارکتي و در عين حال با حفظ اقتدار خود در تعامل مثبت باشهروندان و جلب اعتماد عمومي ، به پيشگيري فعال و اجتماعي از جرم مي پردازد .
پليس امنيت مدار با نگاهي تازه به مقوله امنيت و در راستاي دست يافتن به امنيت پايدار ، بر روي دو نوع مدل پيشگيري اجتماعي جامعه مدار و پيشگيري اجتماعي رشد مدار متمرکز مي شود .
4- سابقه و پيشينه پژوهش
در زمينه نقش پليس در پيشگيري اجتماعي از جرم کار تحقيقي بسيار اندکي انجام يافته و بيشتر کارهاي انجام شده در اين زمينه مختص به خود پليس و يا مربوط به بحث پيشگيري از جرم بصورت کلي مي باشد . تحقيقات انجام يافته در رابطه با نقش پليس در پيشگيري از جرم نيز بيشتر بصورت مقاله و در حدود اندکي در قالب پايان نامه انجام يافته است . اما در مورد جايگاه پليس در برقراري امنيت پايدار و ارتباط آن با پيشگيري از وقوع جرم آنهم بصورت فعال و اجتماعي بسيار اندک کار شده و بيشتر در ضمن موضوعات ديگر بصورت کوتاه به اين امر پرداخته شده و تحقيق جامع و مستقلي که بصورت اختصاصي به اين موضوع بپردازد سابقه اي ندارد . در دانشگاه قم نيز پايان نامه اي با عنوان جايگاه پليس و نقش آن در پيشگيري از جرم توسط آقاي محمود خليل ارجمندي در مقطع کارشناسي ارشد دفاع شده است که صرفا به نقش پليس در پيشگيري از جرم پرداخته شده است و بصورت کلي به انواع پيشگيري از جرم توسط پليس پرداخته شده است و آنچه که تحقيق حاضر را از پژوهش صورت گرفته متمايز مي نمايد تمرکز بر روي يک نوع مدل پيشگيري از جرم يعني پيشگيري اجتماعي از جرم مي باشد که با رويکرد امنيت محوري بصورت پايدار توسط پليس محقق مي گردد .
5 – اهميت و ضرورت پژوهش
اهميت و ضرورت تحقيق در مورد موضوع پليس امنيت مدار و نقش آن در پيشگيري اجتماعي از جرم از آنجا ناشي مي شود که پليس به عنوان متولي امنيت در جامعه نقش بسيار کليدي و مهم در ايجاد امنيت پايدار و پيشگيري از وقوع جرائم دارد . و اين امر مستلزم آنست که مفاهيم امنيت و پيشگيري به طرز صحيحي تبيين گردد تا پليس با گام گذاري در مسير صحيح بتواند به اين مهم دست يابد که اين خود تلاش محققين را ، جهت روشن نمودن مفاهيم و تعاريف امنيت و پيشگيري و جايگاه پليس در جامعه ، مي طلبد .
6 – اهداف پژوهش
از اهداف مهم انجام اين تحقيق ، بررسي جايگاه پليس در برقراري امنيت و چگونگي ايجاد آن بصورت پايدار براي بالا بردن ضريب احساس امنيت در شهروندان و نيز بررسي نقش پليس امنيت مدار در پيشگيري اجتماعي از وقوع جرم ، آنهم در قالب پيشگيري اجتماعي که در برقراري امنيت پايدار در جامعه مفيدترين و موثرترين راهکار است ، مي باشد .
7 – جنبه هاي جديد بودن و نوآوري طرح
يکي از آثار مهم و مثبت پليس در هر جامعه ايي، نقش او در پيشگيري از جرم است. اين پيشگيري با قطع نظر از دسته بنديهاي رسته هاي پليس قابل انکار نيست لکن بررسي و توجه به نوع خاصي از پليس با وجهه ي پيشگيري از جرم در بعد اجتماعي مي تواند مسأله قابل بحث و تأمل باشد. بنابراين از اين نظر اين تحقيق مي تواند جديد و قابل بحث باشد.
8 – سامانه پژوهش
روش انجام پژوهش حاضر بصورت کار بر روي منابع کتابخانه اي بوده و با مطالعه و تجزيه تحليل موضوعات مختلف که مرتبط با اين کار بودند بصورت تحليلي – توصيفي ، انجام يافته است . از نظر دسته بندي مطالب ، اين تحقيق در سه فصل تنظيم گرديده است .
فصل اول به کليات مي پردازد و پس از بيان و تعريف مفاهيم پليس و امنيت به جايگاه پليس در پيشگيري از جرم و مباني آن و توضيح و تبيين بحث پيشگيري فعال و اجتماعي از جرم توسط پليس پرداخته مي شود .
در فصل دوم به جايگاه پليس امنيت مدار در رابطه با پيشگيري جامعه مدار از جرم پرداخته مي شود و نحوه تعامل پليس با ساير نهادهاي اجتماعي و عمومي مورد بررسي قرار مي گيرد .
و در فصل سوم به نقش پليس امنيت مدار در پيشگيري اجتماعي رشد مدار از جرم مي پردازيم و در پايان بحث با يک نتيجه گيري و ارائه پيشنهاداتي به تبيين منابع و مآخذ پرداخته مي شود .
9 – قلمرو مکاني وزماني پژوهش
قلمرو مکاني پژوهش حاضر بررسي جايگاه پليس در داخل و خارج ازکشور در بحث پيشگيري اجتماعي از جرم مي باشد و به لحاظ زماني بر روي رويکرد پليس در دوران معاصر بويژه سالهاي اخير تأکيد دارد .
فصل نخست : کليات
مبحث نخست : مفاهيم واژگان
پليس : واژه اي فرانسوي است که در لغت به معناي مجموعه افرادي است که با استفاده از اختيارات قانوني خود ، در جهت ايجاد نظم و آرامش در شهر ، کشور و جامعه تلاش مي کنند1 و در معناي اصطلاحي مفهوم پليس به دو نوع پليس اداري که پليس انتظامات نيز خوانده ميشود و وظيفه برقراري و حفظ نظم در گروه هاي صنفي گوناگون در جامعه را عهده دار مي باشد و به عبارتي مي توان گفت پليس در اين مفهوم چهره اي خاص از دولت مي باشد که عموما نهاد هاي اداري به کار پليسي مي پردازند و نوع ديگر شامل پليس مسلحي مي شود که وظيفه برقراري امنيت در کل جامعه و در ابعاد مختلف را عهده دار مي باشد2 .
جرم : در لغت به معناي گناه ، خطا و بزه آمده است3 و در اصطلاح حقوقي حقوقدانان معتقدند که جرم فعل يا ترک فعلي است که از نظر خارجي به نظم ، صلح و آرامش لطمه وارد مي کند و قانون بدين دليل با مجازات ، ضمانت اجرايي براي آن فراهم مي سازد4 .
امنيت : در لغت به معني در امان بودن ، ايمني و آرامش و آسايش آمده5 که در اصطلاح نيز به همين معنا نزديک بوده و به دور بودن از هرگونه نگراني و خطر اطلاق مي شود . رابرت ماندل بز اين اعتقاد است که امنيت به لحاظ مفهومي چهره اي متغير دارد از همين روست که ارائه تعريفي کامل از امنيت مستلزم بررسي و تحقيق در خصوص مفاهيم کليدي چون قدرت ، تهديد و اتحادهاست . 6 مسعود چلبي نيز در خصوص امنيت مي گويد : ناامني ، حالات يا موقعيت هايي هستند که نظم و انسجام و آرامش جامعه را بر هم مي زنند .7
جامعه : در فرهنگ عميد: به گروهي از مردم که باهم وجه اشتراک داشته و در سرزمين واحدي زندگي کنند ، جامعه اطلاق مي شود8 و در معناي اصطلاحي نيز با ههمين مفهوم بکار مي رود .
نظم : در لغت به معني آراسته بودن و ترتيب آمده است9 و در اصطلاح به وضعيت حاکميت قانون و تبعيت از آن و رفتار مطابق قانون اطلاق مي شود10 .
پيشگيري اجتماعي : در لغت به معني جلوگيري از وقوع هر گونه اقدامي با روشهاي غير قهري و غير کيفري مي باشد11 که در اصطلاح حقوقي نيز نزديک به همين معنا آمده است . دکتر علي حسين نجفي ابرند آبادي در مورد پيشگيري اجتماعي چنين آورده است : پيشگيري اجتماعي به جلوگيري از وقوع جرم با روشهاي اجتماعي و نه با سياست سرکوب و کيفر اطلاق مي شود 12.
گفتار نخست : تعاريف و مفاهيم پليس
با مطالعه فرهنگ هاي مختلف با تعاريفي از مفهوم پليس مواجه مي شويم که با تامل در آنها مي توان به شباهتهايي از لحاظ محتوا در همه آنها پي برد:
در تعاريف آمريکايي از پليس با سه تعريف مشخص و برجسته مواجه مي شويم:
1.پليس سازمان تنظيم کننده اخلاقيات، آرامش، آسايش، بهداشت عمومي، تأمين کننده نظم عمومي و مجري قوانين است13. واژه پليس از کلمه يوناني “پلي تيکا” مشتق شده است که اينان اشخاصي بودند که از ميان شهروندان انتخاب مي شدند، براي دولت کار مي کردند و قوانين مربوط به خدمات عمومي را انجام مي دادند.
2. پليس يک سازمان دولتي ايالتي است که به منظور استقرار نظم و امنيت، پيشگيري از وقوع جرم، کشف جرم، دستگيري مجرم و اجراي کيفر ايجاد شده است.
3. پليس سازماني است که متصدي برقراري نظم در جامعه واعمال قدرت رسمي نسبت به اشخاص است.
در فرهنگ فرانسه تعاريف زيادي براي پليس وجود دارد. از نظر لغوي کلمه policeفرانسوي از ريشه يوناني politeia به معني “سازمان سياسي” و “هنر حکومت کردن” و همچنين کلمه و polis به معني شهر و جامعه است . از نظر نويسندگان تاريخ پليس در فرانسه ، اين واژه به سه معنا بکار رفته است: نخست به معناي مجموعه مقررات شهري، دوم به معناي مراقبت و نظارت در اجراي مقررات شهري و سوم به معناي سازمان عمومي مأمور به اجراي مقررات مذبور. در زبان جاري پليس سازمان تنظيم کننده روابط فرد و جامعه است به طوري که رفتار هيچکس مخل آرامش ديگري نبوده، منافع جامعه به بهترين نحوي تأمين شود. بنابراين پيشگيري از جرم و اداره کردن و حضور در محل جرم نيز از جمله وظايف پليس مي باشد.14
1 – تعريف پليس در حقوق ايران
1.ماده اول نظامنامه اداره نظميه مصوب1333 قمري در ذيل فصل اول ازباب اول تحت عنوان قواعد عمومي، نظميه{پليس} را چنين تعريف مي کند: نظميه عبارت است از هيأتي کشوري که در شهرها براي مراقبت امنيت عمومي و استقرار نظم و اجراي احکام و نظامنامه ها و قوانين و قواعد اداري و قضايي تشکيل شده است. 15
2. ماده اول آيين نامه خدمت ژاندارمري کل کشور مصوب1328 خورشيدي در ذيل فصل اول از باب اول مربوط به کليات ، ژاندارمري را چنين تعريف مي کند: ژاندارمري نيروي نظامي است که تأسيس آن در کشوربه منظور حفظ انتظامات، استقرار امنيت عمومي و نگهداري راه ها، آسايش عمومي و اجراي قوانين، جلو گيري از تخلف قوانين و مقررات و بي نظمي، کشف جرايم، تعقيب و دستگيري مرتکبين در تمام راه ها و در نقاطي که شهرباني وجود ندارد، انجام گرفته است .16
3. ماده 3قانون تشکيل نيروي انتظامي مصوب27تير1367 هدف از تشکيل اين سازمان را که از ادغام کميته هاي انقلاب اسلامي، شهرباني کل کشور و ژاندارمري کل کشور بوجود آمده، بدين شرح بيان نموده است: استقرار نظم و امنيت، تأمين آسايش عمومي و فردي، نگهباني وپاسداري از انقلاب اسلامي در چهار چوب اين قانون در قلمرو جمهوري اسلامي.
لذا با دقت در هر سه بند فوق، نکته اي که قابل توجه مي باشد اينست که استقرار امنيت و نظم و پيشگيري از وقوع جرم همواره از وظايف ذاتي پليس بوده، چه زماني که با نام نظميه ايفاي وظيفه مي نمود و چه در دوره هاي بعد که با نام هاي ژاندارمري يا نيروي انتظامي خدمات خود را ارايه مي داد .
2- تعريف پليس از نگاه سازمان ملل
مرکز مطالعات سازمان ملل در اجلاس استراليا در سال 1963 پليس را اينگونه تعريف کرد: حفظ صلح و نظم عمومي، حمايت از حيات،آزادي و اموال، جلوگيري و کشف جرايم، دستگيري بزهکاران و اجراي تحقيقات کيفري وظايف پليس را تشکيل مي دهد .17
3 – تقسيمات مختلف پليس
در يک تقسيم بندي کلي پليس را به دو قسمت تقسيم مي کنند: پليس اداري، پليس قضايي
پليس اداري در معنا و مفهومي گسترده عبارت از هر نوع نظارت و مداخله اي است که براي استقرار نظم عمومي در جامعه توسط دولت انجام مي پذيرد.در اين مفهوم اکثر نهادهاي دولتي ، کار پليسي انجام مي دهند. اما در معناي مضيق از پليس اداري، منظور اقداماتي است که جهت پيشگيري از وقوع جرايم، بي نظمي ها و ناآرامي ها صورت مي پذيرد.همين معناي مضيق از پليس مترادف پليس قضايي مي باشد که فعاليتش عمدتا ناظر به مواقعي است که جرمي تحقق يافته باشد. در اين حالت است که پليس قضايي اقدام به کشف جرم و جمع آوري دلايل و دستگيري مجرم مي کند. گاهي تفکيک وظايف اين دو پليس از همديگر دشوار مي گردد به عنوان مثال افسر پليس راهنمايي که مشغول کنترل عبور و مرورخودروها مي باشد، عمل يک پليس اداري را انجام مي دهد اما همين که جرمي در حوزه وي واقع شد و همان افسر به عنوان کاشف جرم و يا دستگير کننده بزهکار عمل نمود، صلاحيت پليس اداري او به پليس قضايي تبديل خواهد شد. و همين دوگانگي وظيفه پليس از خصوصيات مهم اين شغل مي باشد.
تقسيمات ديگري نيز به اعتبار هدف و تخصص پليس با عناوين مختلف به عمل آمده است که بعلت زياد بودن آنها به نام تعدادي از آنها اشاره مي گردد: پليس اداري، پليس قضايي، پليس جنايي، پليس فني، پليس علمي، پليس شهرداري، پليس نظامي، پليس راه، پليس روستايي، پليس اطفال و نوجوانان، پليس امنيت، پليس پيشگيري، پليس گشتي، پليس کوهستان، پليس مبارزه با مواد مخدر، پليس زن، پليس سياسي، پليس اطلاعات، پليس بازرگاني، پليس تبليغات، پليس جنگل، پليس کنترل اغتشاش و شورش و …
تقسيم ديگري نيز که از پليس به عمل آمده، از جنبه عمومي يا اختصاصي بودن آن است. که پليس اختصاصي معمولا به پليسي اطلاق مي شود که در يک حوزه خاص فعاليت دارد مثل پليس مبارزه با مواد مخدر يا پليس جنگلباني يا پليس راه آهن و… و ساير پليس هايي که بصورت متمرکز فعاليت مي نمايند، پليس عمومي ناميده مي شوند.
مبحث دوم : پيشينه تاريخي پليس
واژه پليس در افکار عمومي به عنوان ضابط قضايي نقش بسته و با مأموريت کشف جرم همراه بوده و تاکنون پليس تنها به عنوان ابزار سياستهاي کيفري – واکنشي- مورد استفاده قرار گرفته است؛ به بيان ديگر نقش پليس بطور سنتي فقط در چارچوب نظام کيفري تعريف مي شود. اين در حالي است که اصولا پيدايش نهاد پليس در جوامع انساني تنها جهت کشف و سرکوبي جرايم نبوده است بلکه مأموريت نخستين پليس همانا حفظ نظم و انظباط و برقراري امنيت درسطح جوامع بوده ،چرا که به لحاظ عرفي پليس مترادف نظم و انتظامات بوده و از همان بدو پيدايش پليس، که مقارن با ورود بشر به مرحله شهر نشيني بوده، ضرورت حفظ نظم اهميت پيدا کرده، و وظيفه پليس برقراري همين نظم بوده و اساسا علت اصلي پيدايش پليس نيز همين امر بوده است چرا که قبل از اين مرحله، ساطه و حاکميت سياسي و نظامي و قضايي در بين انسانها در دست يک نفر به نام رئيس خانواده بود و بشر در مرحله انتقام خصوصي بسر مي برد و دولت و برقراري نظم عمومي و تقسيم کار از سوي آن هنوز شکل نگرفته بود. در حقيقت بعد از شکل گيري زندگي شهري و نياز انسانها به برقراري نظم عمومي، بشر دريافت که مي بايست مقداري از قدرت خود را به يک نيروي حاکم تفويض نمايد تا کنترل نظم و ايجاد امنيت و حمايت از دارايي هاي اشخاص را حاکميت توسط بازو هاي اجرايي خود بر عهده گيرد که از آنجمله نيروي پليس مي باشد.
پليس در طول تحولات تاريخي خود مراحل گوناگوني را پشت سر گذاشته است.از جمله کهن ترين کشورهايي که داراي پليس بودند؛ مصر، يونان و روم بودند. قانون منس(meness)، نخستين فرعون مصري، در2969سال قبل از ميلاد اشخاص را ملزم به اعلام هويت، شغل و ممر درآمد به مأموران دولت نمود. گفته مي شود که مصر داراي قديميترين پليس دنياست. فراعنه مصري نخستين پادشاهان دنيا بودند که براي حفظ امنيت ، نگهداري و نگهباني از اموال خود، پليس را بوجود آوردند و سپس دامنه اختيارات آنها را به حفاظت و حمايت از جان و مال و نواميس مردم توسعه دادند. مطابق با آنچه که در تورات آمده شهر اورشليم، به عنوان نخستين شهر به چهار محله تقسيم شد و هرمحله تحت مراقبت مقامي به نام سرپلک يا” مباشر پليس” درآمد.در آتن مردم در نواحي و شهر هاي مختلف يک پوليارکوس( فرمانده شهر) جهت اجراي قوانين پليس تعيين نمودند و شهرهاي جمهوريت را به چهار بخش تقسيم کرده، هر يک راتحت مراقبت اشخاصي به نام نوموفولوکاس که به اونيفورم مخصوص ملبس بودند ،گذاشتند.وظايف اين مأموران، مراقبت از مراکز بد نام و نظارت و بازرسي بر فعاليت بيگانگان و مهاجران بود. در روم، پليس با عنوان کواستوره در عهد پادشاه رومي” نوما” شناخته مي شد که وظيفه آن بازجويي از قاتلان، حفظ نظم عمومي، ايجاد امنيت و برقراري آرامش مردم شهر، تأمين عبور و مرور، مراقبت در صحت معاملات و کنترل مراکز بد نام بر طبق قانون الواح دوازده گانه بود. 18
گفتار نخست : پيشگيري اجتماعي از جرم در دوره هاي تاريخي توسط پليس19
از قديم الايام و در دوره هاي مختلف تاريخي عناويني در تاريخ ايران و جهان به چشم مي خورد که همگي معرف وجود پليس در آن زمانها مي باشند از جمله: سرپلک ( رئيس هر يک از محلا ت چهارگانه شهر اورشليم در قديم)، پوليارکوس ( مجري قوانين پليس در آتن قديم) ، کواستوره ( مأمور حفظ نظم وبازرسي و بازجويي در قانون الواح دوازده گانه و معاون وي پروتور) ، ويرژيل ( مأموران مسلح و علامتدار کلانتري هاي روم قديم) ، سيکوفانت دنونسياتور ( خبرچين) ، افسر پليس و چارلي ( مأموران حفظ نظم و حفاظت اشخاص در قرون 13و16در انگلستان)، کنت دوپردو(696ميلادي درفرانسه) ، کماندار، چماقدار، مأمورانو بازرسان چشم و گوش شاه ( ايران عهد هخامنشي و ساساني)، کوپيان( عصر ساساني)، شحنه، شرطه، عسس، محتسب جلاد( ايران دوران خلفاي عباسي)، داروغه ، گزمه، پاکار، مشعلدار، مردان مسلح و مير شب ( ايران دوران صفوي و قاجار)، فراش( دوران قاجاريه)، نظميه ، شهرباني، ژاندارمري و پليس امنيت( عصر پهلوي) و سرانجام نيروي انتظامي و مأموران وزارت اطلاعات در نظام جمهوري اسلامي ايران.
1 – دوره مادي و هخامنشي(708-550ق.م)
بنا بر آنچه هرودوت نقل مي کند، ديااکو پادشاه عادل ماد افرادي را به نام واسطه يا کارمند دولت بوجود آورده که مردم تظلمات خود را به آنها اعلام مي کردند و در عصر هخامنشي(550-330ق.م) قلمرو امپراطوري گسترده هخامنشي به بيست ساتراپي يا خشتراپاون يعني نگهبان سلطنت تقسيم شده بود که همگي آنها تحت کنترل دربار بودند.در اين دوره کنترل جرم بيشتر جنبه سرکوب داشته و به پيشگيري اجتماعي توجه چنداني نمي شده است .
2 – دوره سلوکي، اشکاني و ساساني(330-250 ق.م)
در زمان اشکانيان نظام حکومت طبقاتي مرکب از شش خانواده که سورن و قارن از جمله آنهاست بوجود امد. اعضاي اين خانواده هاي شش گانه به عنوان چشم و گوش شاه شناخته مي شدند. در دوره ساساني که به دوره طلايي حکومت دين زرتشت و شکوفايي عدالت بود در هر شهر نهادي به نام شهرباني، به رياست يک افسر وجود داشت. کوپيان مسئول انتظامات شهر بود که مسئوليت کشف جرم، شناسايي مجرم و دستگيري وي و جمع آوري دلايل را بر عهده داشت.در اين دوره پيشگيري عمدتا بصورت پيشگيري وضعي از وقوع جرم توسط پليس صورت مي گرفت .
3- دوره صفوي
پادشاهان صفوي با رسميت دادن به مذهب شيعه به عنوان مذهب رسمي کشور و با در اختيار گرفتن نهادهاي مذهبي و استفاده از تجربيات سلاطين مغول و ايلخاني، تيموري و سپاه قزلباش، يک حکومت قدرتمند ايجاد کردند که مشروعيت و مقبوليت اجتماعي بالايي داشت. حفاظت از شهرها و برقراري امنيت در خارج از شهرها و جلوگيري از وقوع جرايم بر عهده اداره داروغگي به رياست داروغه بود. و مقام هايي چون مير شب و گزمه ها، مشعلداران، مردان مسلح و کدخدايان تحت رياست داروغه خدمت مي کردند. از جمله مناصب ديگر دوره صفوي، کلانتر بود که توسط مردم انتخاب مي شد و عهده دار امور محلي بود.وابستگي چنداني به شاه نداشت و در اخذ ماليات و حل اختلاف مردم و رسيدگي به جرايم ارتکابي در حوزه محلي مداخله مي نمود.مي توان گفت که پيشگيري اجتماعي از وقوع جرم در اين دوره با کنترل امنيت محله ها با مشارکت مردم شکل گرفت و پليس از ساکنين محلات و با برقراري تعامل با اقشار مختلف مردم بخصوص هيات هاي مذهبي نقش خود را در تامين امنيت مردم ايفا مي نمود .
4 – دوره افشاريه و زنديه
مقامات پليسي در اين دوره عبارتند از: کدخدا، خليفه، سرهنگ، نواب، پاسبان، کلانتر.در دوره کوتاه سلطنت زنديان، قواعد شرعي بر حقوق عرفي در رسيدگي هاي قضايي و تحقيقات کيفري پليس، برتري داشت.در زمان سلطنت کريم خان زند، داروغه قدرت زيادي داشت که وظيفه مبارزه با فساد و فجور و فواحش و دزدي و تجاوز بر عهده وي بود.در ين دوره نقش پيشگيري اجتماعي پليس کم رنگ تر شده و بيشتر کنترل جرم به طريق قهر و سرکوب صورت ميگرفت .
5 – پليس در دوره قاجار: (1164ه ق1304ه ش)
نسق چي باشي، محتسب، کوتوال، داروغه (قبل از ايجاد تشکيلات نظميه)، از جمله مناصب نظامي و پليسي در اين دوره مي باشند. فراش باشي نيز زير نظر حاکم محل انجام وظيفه مي کرد. گزمه ها گروهي از مأموران انتظامي بودند که با چوب و چراغ دستي به هنگام شب به گشت زني مي پرداختند که رئيس آنها مير شب نام داشت. قره سورانها همانند مأموران انتظامي، تحقيقات مقدماتي پليسي همچون جمع آوري دلايل و شناسايي و دستگيري مجرمين را انجام مي دادند.
ناصرالدين شاه قاجاردر دومين سفر خود به اروپا در سال1295 قمري با مشاهده نيروي پليس تصميم گرفت در ايران نيز چنين تشکيلاتي را تأسيس نمايد تا نظم و نظام اروپايي را در ايران نيز مستقر سازد و به هنگام بازگشت از سفر، يک نفر مستشار ايتاليايي بنام کنت دو منت فورت را استخدام نموده و با خود به ايران آورد. کنت دو مونت مستشار ايتاليايي تبار اتريشي، به فرمان ناصرالدين شاه قاجار مسئول سازماندهي و وضع مقررات پليس در ايران شد. او دستورالعمل مخصوصي براي دستگاه پليس ايران در سال 1295 ه ق تهيه و به تصويب ناصرالدين شاه قاجار رساند.سازمان پليس کنت شامل واحدهايي چون مجلس تحقيق و استنطاق، محقق وزارت نظميه، نايب اول مجلس استنطاق و کدخدايان محلات بود. کنت پس از ورود به ايران به‏ طرح تشکيلات پليس و تنظيم‏ نظامنامه و مقررات مربوط به آن‏ اقدام نموده گروهي را به عنوان “پليس”استخدام کرد و آنها را با لباسهاي متحد الشکل شبيه به کشورهاي‏ اروپايي ملبس ساخت.پيشگيري اجتماعي از جرم توسط پليس در اين دوره با استفاده از تجارب کشورهاي غربي به شکل امروزين به نحو قابل توجهي پيشرفت نمود و در واقع مفهوم پيشگيري اجتماعي در سازمان پليس نهادينه شد اما در عمل به دليل فراهم نبودن ساير عوامل اجتماعي اين مدل پيشگيري در سطح جامعه موفقيت زيادي نداشته و زمينه آشنايي با مفهوم اين نوع پيشگيري را در خود تشکيلات پليس فراهم نمود.
6 – دوره پهلوي
در دوران حکومت پهلوي سازمان پليس بعد از تصويب نامه دلو1302شمسي، با روش مرکزيت اداري، وظايف خود را انجام مي داد. کار اصلي پليس را مأموران غير متحدالشکل و تأمينات ” آگاهي” انجام مي دادند. در سال1314، با تشکيل مدارس آسپيراني( صاحب منصبي) و نيابت، به تربيت مأموران اونيفرمه پرداخته شد که وظايف آنها شامل کارهاي انتظامي بود.درسال1335 قانون تأسيس دانشکده افسري تصويب شد. قانون ايين دادرسي کيفري1318 نيز حدود وظايف کلانتران پليس و نواب آنها را به طور دقيق تعيين کرد.(مواد18-27).هر چند در اين دوره پليس کاملا با مفهوم پيشگيري اجتماعي آشنا شده بود اما به دليل وقوع حوادث سياسي اجتماعي متعدد در جامعه پليس بيشتر رويکردي سرکوب گرا داشت و به پيشگيري وضعي از جرم جهت تامين امنيت مي پرداخت .
7 – دوره نظام جمهوري اسلامي ايران :
با پيروزي انقلاب اسلامي در بهمن ماه 1357 ،نهادي به نام کميته انقلاب اسلامي تشکيل يافت که در مناطق شهري و روستايي وظايف انتظامي را انجام مي داد.و بر جرايم عليه انقلاب نيز رسيدگي مي کرد. در تاريخ 1369/4/27 به موجب قانون تشکيل نيروي انتظامي، هر سه سازمان شهرباني، کميته انقلاب اسلامي و زاندارمري کل کشور ادغام شدند و در قالب نيروي انتظامي درآمدند. هم اکنون در ايران پنج نوع پليس وجود دارد که که به روش مرکزيت اداري، ايفاي وظيفه مي کنند: پليس سياسي و امنيتي (در وزارت اطلاعات)انقلاب اسلامي، پليس عادي و عمومي( نيروي انتظامي)، پليس اختصاصي( در سازمانهاي مختلف، بانک ها ، جنگل ها و …)، بسيج به عنوان پليس جانشين (در غياب نيروي انتظامي) و پليس نظامي( حراست و حفاظت اطلاعات و نيروهاي مسلح). در اين دوره پيشگيري اجتماعي از جرم به نحو تکامل يافته اي توسط پليس شروع و در عمل نيز موفقيت هاي چشمگيري از طريق شاخه هايي چون بسيج محلات ، پليس مدارس ، پليس ترافيک و … بدست آمد .
مبحث سوم : مباني پيشگيري پليس
اينکه پليس در جامعه چه نقشي دارد و آنها اين نقش خود را چگونه ايفا مي نمايند و اساساً فلسفه ي وجودي نيروي پليس در جامعه چيست و ارزيابي جامعه و بخصوص شهروندان از عملکرد پليس برچه اساسي است ، سئوالاتي است که در مورد نقش پليس و وظايف آن مطرح مي گردد و همچنين پاسخ به سئوالاتي ازقبيل اينکه آيا مأموريت اصلي پليس دستگيري بزهکاران ، پيشگيري از وقوع جرم ، برقراري امنيت و آرامش در جامعه مي باشد و براي رسيدن به اين منظور از چه امکاناتي و به چه نحوي استفاده مي شود ، مي تواند در تبيين جايگاه پليس و وظايف آن مؤثر واقع گردد. پليس مسئوليت مهار و کنترل جرم را برعهده دارد و تأمين کننده امنيت شهروندان با ارائه خدمات عمومي اضطراري به صورت تمام وقت مي باشد و در اينکه يکي از وظايف پليس مبارزه جدي و شديد بر عليه جرم مي باشد ترديدي نيست اما در کنار اين وظايف ، وظايف ديگري نيز به پليس محول مي گردد که منجر به جلوه نمايي پليس در قالب پليس اداري و نه پليس نظامي مي گردد. علاوه بر اين يکي از مباحث مهم در وظايف پليس اين مسئله مي باشد که اولويت هاي پليسي در جامعه چگونه تعيين مي شوند به عبارتي آيا پليس صرفاً اهداف خود را مي بايست از طريق راهکارهاي نظامي و فني جامعه عمل بپوشاند و به پيشگيري وضعي از جرم بپردازد و به مبارزه با جرم بپردازد يا اينکه مي تواند با حل مشکلات عمومي مردم و يا راهکارهاي اجتماعي جديد و مداخله و نظارت در فعاليتهاي ساير نهادهاي جامعه و ورود در عرصه هاي جديدکنترل بزهکاري از طريق نهادينه ساختن قوانين و فرهنگ سازي ، به پيشگيري اجتماعي از جرم بپردازد . پاسخ به اين سئوال و چگونگي تشخيص اين اولويت موضوع بحث کتاب حاضر مي باشد تا بتوانيم به نتايج مشخصي برسيم و با ارائه پيشنهادات مفيد ، نقش پليس را در کنترل بزهکاري و پيشگيري از جرم تبيين کنيم . هر سازماني بر مبناي اهدافي بوجود مي آيد که اين اهداف از يک سو نشانگر وظايف و اموري است که سازمان مورد نظر بايد انجام دهد و از سوي ديگر وظايف سازمان مذکور و مسئوليت و اختيارات آن با ساير نهادها مشخص مي سازد براساس ماده 2 قانون نيروي انتضامي جمهوري اسلامي ايران ، هدف از تشکيل اين نيرو ، استقرار نظم و امنيت و تأمين آسايش عمومي و فردي و نگهباني و پاسداري از دستاوردهاي انقلاب اسلامي در چهار چوب اين قانون ، در قلمرو کشور جمهوري اسلامي ايران است . البته وظايف نيروي انتظامي منحصر در موارد فوق نبوده ، بلکه وظايف بي شماري که بنابر اصل تقسيم کار و ضرورت انتظامي و امنيتي ، انجام آنها طبق بندهاي 26 گانه ماده 4 قانون نيروي انتظامي ، برعهده اين نيرو گذاشته شده است : مانند گذرنامه ، شماره گذاري خودرو يا صدور گواهي عدم سوء پيشينه کيفري ، صدور گواهينامه رانندگي ، امور نظام وظيفه و غيره که



قیمت: تومان


پاسخ دهید