دانشگاه آزاد اسلامي
واحدگرمي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد دررشته مديريت دولتي
گرايش مالي
عنوان
بررسي موانع استقراربودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان
استاد راهنما
دکتر عظيم اصلاني
استاد مشاور
دکتر محمد حسن زاده
نگارنده
فاطمه پيوندي
شهريور 1392
واحدگرمي
باسمه تعالي
با تأييدات خداوند متعال جلسه دفاع از پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد خانم فاطمه پيوندي در رشته: مديريت دولتي گرايش مالي تحت عنوان بررسي موانع استقراربودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان
با حضور استاد راهنما، استاد(استادان) مشاور و هيأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامي واحدگرمي درتاريخ 28/6/1392 تشكيل گرديد. در اين جلسه، پاياننامه با موفقيت مورد دفاع قرار گرفت.
بدينوسله تاييد مي شود پايان نامه مذكور از لحاظ محتواي علمي و فرمت و نگارش كامل وبدون نقص مي باشد.
استاد راهنما: دكتر عظيم اصلاني
استاد (استادان مشاور):
1- دكتر محمد حسن زاده
هيأت داوران:
1- دكتر حبيب ابراهيم پور
نماينده تحصيلات تكميلي واحد: تاريخ و امضاء
معاون پژوهشي دانشگاه : تاريخ و امضاء
دانشگاه آزاد اسلامي
سازمان مرکزي
تعهد نامه اصالت رساله يا پايان نامه
اينجانب فاطمه پيوندي دانش آموخته مقطع کارشناسي ارشد ناپيوسته در رشته مديريت گرايش مالي در تاريخ 28/6/92 از پايان نامه خود تحت عنوان :
بررسي موانع استقراربودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان
با کسب نمره 18 با درجه بسيارخوب دفاع نموده ام بدينوسيله متعهد ميشوم:
1) اين پايان نامه حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي که دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منابع مورد استفاده و ساير مشخصات آن درفهرست مربوطه ذکرو درج کرده ام
2) اين پايان نامه قبلا براي دريافت هيچ مدرک تحصيلي ( همسطح، پايين تر يا بالاتر) در ساير دانشگاهها و موسسات آموزش عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل قصد استفاده و هر گونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از اين پايان نامه داشته باشم از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي لازم را اخذنمايم.
4) چنانچه در هر مقطع زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي از آن را مي پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصيلي ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگي فاطمه پيوندي
تاريخ و امضا واثر انگشت
سپاسگزاري
سپاس و ستايش بي کران پاک آفريدگار جهانيان را که نام و ياد او همواره روشني بخش ضميرم و نيروده گامهايم بوده است. وظيفه خود مي دانم نهايت سپاس و امتنان قلبي خود را به کليه عزيزان و سروراني تقديم نمايم که درتدوين و به ثمررساندن اين پايان نامه از راهنمايي و الطاف بي پايانشان بهره بردم، به ويژه از جناب اقاي دکتر عظيم اصلاني و جناب آقاي دکترمحمد حسن زاده که زحمت هدايت تحقيق رابرعهده داشتند.
تقديم به
مهربان مادر،
مادري که جسمش در اين دنياي فاني نيست ولي عشق و يادش هميشه با من است وهميشه دعاي خيرشان بدرقه راهم بوده و خواهد بود.
روحش شاد
فهرست مطالب
عنوان صفحه

چکيده1
فصل اول: کليات پژوهش
1.1- مقدمه2
1.2- بيان مساله3
1.3- اهميت وضرورت مساله5
1.4 – اهداف پژوهش7
1.4.1-هدف کلي7
1.4.2-اهداف جزيي7
1.5- سوال هاي پژوهشي8
1.6- تعاريف واژه8
1.6.1- تعريف نظري متغيره8
1.6.2- تعريف عملياتي متغيرها11
1.7- چهارچوب تحقيق12
فصل دوم: مروري بر تحقيقات انجام شده
2.1- مقدمه15
2.2- فاهيم بودجه16
2.3- تعاريف بودجه17
2.3.1- تعاريف از جنبه سياسي17
2.3.2 -تعاريف ازجنبه هاي اقتصادي و مالي17
2.3.3- تعاريف از جنبه هاي برنامه اي و مديريتي18
2.3.4- تعاريف ازجنبه توسعه اقتصادي و اجتماعي18
2.4- تعاريف علمي و تجربي بودجه19
2.5- تعاريف حقوقي و قانوني بودجه19
2.6- عوامل مشترک در تعاريف بودجه20
2.7- مقاصد و اهداف بودجه ريزي21
2.8- وظايف بودجه ريزي22
2.9- روش هاي پيش بيني درآمد 22
2.10- روشهاي برآورد هزينه23
2.10.1- بودجه سنتي23
2.10.2- بودجه ريزي افزايشي(تفاضلي)23
2.10.3- بودجه ريزي برنامه اي24
2.10.4- نظام طرح ريزي، برنامه ريزي، بودجه ريزي24
2.10.5- بودجه بندي بر مبناي صفر25
2.10.6- بودجه ريزي انعطاف پذير يا سايه اي26
2.10.7- روش بودجه ريزي مديريت بر مبناي هدف27
2.10.8- روش بودجه ريزي عملياتي27
2.11- بودجه ريزي عملياتي28
2.11.1- ماهيت بودجه ريزي عملياتي29
2.11.2- ويژگي هاي بودجه ريزي عملياتي30
2.11.3- وظايف بودجه عملياتي31
2.11.4- مزاياي بودجه ريزي عملياتي34
2.12- الزامات بودجه ريزي عملياتي37
2.1.3- مراحل انجام بودجه ريزي عملياتي38
2.14- فوايد بودجه ريزي عملياتي40
2.15- تحولات نظام بودجه ريزي41
2.16- مسير بودجه ريزي عملياتي نوين44
2.17- تجربه برخي از کشورها در اجراي بودجه عملياتي48
2.18- نظام بودجه ريزي عملياتي در ايران54
2.18.1- سيرتحولات نظام بودجه ريزي در ايران56
2.18.2- الزامات قانوني بودجه ريزي عملياتي در ايران58
2.19- مشکلات عمده بودجه بندي دولتي در ايران:61
2.20- روند حال و آينده بودجه ريزي عملياتي در ايران67
2.21- موانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرائي استان سمنان70
2.21.2- عوامل محيطي70
2.21.2- عوامل اجرائي73
2.21.3- عوامل کنترلي80
2.22- مدل مفهومي82
2.23- تحقيقات گذشته82
2.23.1-تحقيقات انجام شده در داخل كشور82
2.23.2- تحقيقات انجام شده در خارج از كشور85
فصل سوم: مواد و روش ها
3.1- مقدمه88
3.2- روش پژوهش88
3.3- جامعه پژوهش89
3.4- نمونه پژوهش و نحوه محاسبه آن89
3.5-روش نمونه گيري89
3.6- روش اجرا91
3.7-روش جمع آوري داده ها91
3.7.1- مطالعات کتابخانه91
3.7.2- استفاده از پرسشنامه91
3.8- پرسشنامه92
3.9- روايي و پايائي پرسشنامه92
3.10- روش تجزيه و تحليل داده ها93
3.10.1- طبقه بندي، ارزش گذاري93
3.10.2- روشهاي آماري94
3.11- محدوديت هاي تحقيق94
فصل چهارم: نتايج
4.1- مقدمه95
4.2- اطلاعات مربوط به خصوصيات نمونه آماري95
4.3- بررسي سوالات پژوهشي100
4.3.1- سوال پژوهشي شماره 1100
4.3.2- سوال پژوهشي شماره 2102
4.3.3- سوال پژوهشي شماره 3104
4.3.4- سوال پژوهشي شماره 4106
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
5.1- مقدمه116
5.2- نتايج و بحث درمورد نتايج117
5.3- نتيجه گيري119
5.4- پيشنهادها121
5.4.1- پيشنهاد هاي کاربردي121
5.4.2- پيشنهاد هاي تحقيقاتي123
پيوست ها128
فهرست منابع124
چكيده انگليسي
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول ‏2-1 مؤلفه هاي نظام هاي بودجه ريزي44
جدول ‏2-2نظام بودجه ريزي کشورهاي منتخب مقايسه54
جدول ‏2-3دوره هاي تحول نظام بودجه ريزي در ايران57
جدول ‏3-1 حجم جامعه و نمونه مورد بررسي90
جدول ‏0-1نسبت نمونه گيري92
جدول ‏0-2 نتايج آلفاي کرونباخ94
جدول ‏4-1توزيع فراواني ودرصد جنسيت پاسخگويان97
جدول ‏4-2جدول توزيع فراواني ودرصد سن پاسخگويان98
جدول ‏4-3توزيع فراواني ودرصد تحصيلات پاسخگويان99
جدول ‏4-4 توزيع فراواني ودرصد سنوات شغلي پاسخگويان100
جدول ‏4-5 توزيع فراواني ودرصد شغل پاسخگويان101
جدول ‏4-6 خلاصه اطلاعات توصيفي متغير عوامل محيطي103
جدول ‏4-7 شاخص هاي گرايش به مرکز و پراکندگي متغيير عوامل محيطي103
جدول ‏4-8خلاصه اطلاعات آزمون t تاثير عوامل محيطي104
جدول ‏4-9خلاصه اطلاعات توصيفي متغيرعوامل اجرايي105
جدول ‏4-10 شاخص هاي گرايش به مرکز و پراکندگي متغيير عوامل اجرايي105
جدول ‏4-11خلاصه اطلاعات آزمون t تاثير عوامل اجرايي106
جدول ‏4-12 خلاصه اطلاعات توصيفي متغيير عوامل كنترلي107
جدول ‏4-13 شاخص هاي گرايش به مرکز و پراکندگي متغيير عوامل اجرايي107
جدول ‏4-14خلاصه اطلاعات آزمون t تاثير عوامل کنترلي108
جدول ‏4-15 رتبه بندي موانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي109
جدول ‏4-16 رتبه بندي شاخص هاي عوامل کنترلي 110
جدول ‏4-17 رتبه بندي شاخص هاي عوامل اجرايي 111
جدول ‏4-18 رتبه بندي شاخص هاي عوامل محيطي 112
جدول ‏4-19 رتبه بندي موانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي از ديدگاه مديران 113
جدول ‏4-20 رتبه بندي موانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي از ديد کارشناسان 113
جدول ‏4-21رتبه بندي موانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي از ديدگاه ذيحسابان 114
فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار ‏1-1 چهارچوب تحقيق14
نمودار ‏2-1 اجزاي سيستم PPBS25
نمودار ‏2-2 اهداف سيستم بودجه بندي عملياتي32
نمودار ‏2-3 شفاف سازي بودجه ريزي عملياتي33
نمودار ‏2-4 مزاياي بودجه ريزي عملياتي34
نمودار ‏2-5 مراحل بودجه ريزي عملياتي40
نمودار ‏2-6ميزان رضايت مندي گيرندگان خدمت59
نمودار ‏2-7 مدل مفهومي تحقيق82
نمودار ‏4-1 درصدجنسيت پاسخگويان98
نمودار ‏4-2 درصدجنسيت پاسخگويان99
نمودار ‏4-3 درصدميزان مدرک تحصيلي پاسخگويان100
نمودار ‏4-4درصدميزان مدرک تحصيلي پاسخگويان101
نمودار ‏4-5 درصد نوع شغل پاسخگويان102
چکيده
نظام بودجه ريزي به عنوان يکي از خرده نظامهاي مديريتي و اقتصادي همواره مورد توجه دولتها و سازمانها بوده است. امروزه دولتها به دلايل زيادي، نياز به جامع نگري و تفکر سيستمي و در نتيجه يکپارچه سازي نظامهاي مديريتي و اقتصادي و ايجاد تحول در بخش دولتي داشته و به منظور افزايش بهره وري و برقراري ارتباط ميان اهداف استراتژيک و کلان يا برنامه هاي عملياتي، نظامهاي بودجه ريزي خود را در يک فرايند بهبود يا تغيير به يک نظام عملکرد محور فراهم آورند. اجراي بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي باعث بهبود عملکرد و افزايش اثربخشي و کارايي سازمان مي گردد و در نهايت دسترسي آسان به اهداف سازمان را فراهم مي آورد. موسسات و دستگاه هاي اجرايي نيازمند اصلاحات ساختاري از بعد بودجه ريزي عملياتي است. فقراطلاعاتي مديران، کارشناسان و ذيحسابان دستگاههاي اجرايي وعدم آگاهي از روند بودجه ريزي عملياتي ويا تکيه براجراي شيوه هاي سنتي مي تواند مشکلاتي را براي سازمان به ارمغان آورده است. عوامل متعددي مانع اجراي بودجه ريزي عملياتي در ادارات و دستگاههاي اجرايي مي باشد که در اين پژوهش با استفاده از روش تحقيق توصيفي- پيمايشي به بررسي موانع تاثيرگذار بر استقرار بودجه ريزي عملياتي پرداخته ونقش عوامل محيطي، اجرايي وکنترلي بعنوان موانع اصلي استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان مورد بررسي قرارگرفت. جامعه پژوهش شامل 190 ازکارشناسان، مديران و ذيحسابان دستگاه هاي اجرايي استان سمنان است که با استفاده از جدول نمونه گيري مورگان تعداد 127 نفر با روش نمونه گيري تصادفي طبقه اي و تصادفي ساده انتخاب گرديد. پرسشنامه 18 سوالي در اختيار افراد قرارگرفت. با استفاده ازنظرات اساتيد روايي محتوايي تاييد شد و پايايي آن درحد بالا به دست آمد. نتايج تحقيق با استفاده از آزمون t نشان داد که هريک از عوامل محيطي، اجرايي وکنترلي به عنوان موانع اصلي استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان محسوب مي شود. همچنين با استفاده از آزمون فريدمن مشخص گرديد از ميان عوامل فوق عوامل کنترلي و اجرايي به ترتيب اولويت اول و دوم و عوامل محيطي به عنوان اولويت سوم به عنوان عوامل تاثيرگذار در عدم استقرار بودجه ريزي عملياتي موثر بوده است.
کليد واژه : عوامل محيطي، عوامل اجرايي، عوامل كنترلي، بودجه ريزي عملياتي، سازمان هاي دولتي
فصل اول
فصل اول
1 کليات پژوهش
1.1 مقدمه
بودجه ريزي عملياتي از سال 1970 در دولت هاي ايالتي ايالات متحد به عنوان نوآوري و ابداع به منظور تحول در نظام بودجه بندي آغاز شد و پيرو آن کشورهاي ديگر نيز به تدريج اين نظام بودجه بندي را برگزيدند. در تعريف اين نظام، بيشتر پژوهشگران و کارشناسان بودجه بندي دولتي بر اين نظر توافق دارند که بودجه ريزي عملياتي، نوعي سيستم برنامه ريزي و بودجه ريزي است که بر رابطه بين بودجه هزينه شده و نتايج مورد انتظار تاکيد دارد. اين نظام حول دو محور “ارتباط بين شاخص عملکرد و ارزيابي” و “ارتباط بين بودجه و نتايج” مي چرخد که در چارچوب آن، بخش هاي مختلف اداري بر اساس استانداردهاي مشخص با عنوان شاخص هاي عملکرد پاسخگو هستند و مديران در تعيين بهترين شيوه نيل به نتايج، از اختيار عمل بيشتري برخوردارند (قديم پور،1388).
در کشور ما، مديريت بخش اعظمي از منابع اقتصادي به عهده دولت است و کيفيت مديريت آن در وضعيت مردم آثار اساسي دارد و مديران بخش دولتي در اين ميان نقش بسيار مهمي را در ترکيب منابع براي تحقق اهداف سازماني و دولتي بر عهده دارند و در راستاي عملکرد خود بايد در برابر مردم و نمايندگان آنان، پاسخگو باشند(باباجاني،1387). لازمه اين پاسخگوئي استفاده از ابزارهايي مي باشد که کارايي عمليات دستگاه هاي دولتي را بالا برده و منجر به اثربخشي بهتر منابع مصرف شده گردد. از مهمترين ابزارهايي که مي تواند مديران را در اين بخش ياري نمايد استفاده از نظام بودجه ريزي عملياتي به عنوان ابزار نتيجه گرا است که سعي در ايجاد پيوند ميان منابع مصرف شده به نتايج حاصله مطلوب دارد(اسعدي،1386).
1.2 بيان مساله
نظام بودجه ريزي به عنوان يکي از خرده نظامهاي مديريتي و اقتصادي همواره مورد توجه دولتها و سازمانها بوده است. امروزه دولتها به دلايل زيادي، نياز نسبتاً وسيعي به جامع نگري و تفکر سيستمي و در نتيجه يکپارچه سازي نظامهاي مديريتي و اقتصادي و ايجاد تحول در بخش دولتي داشته و به منظور افزايش بهره وري و برقراري ارتباط ميان اهداف استراتژيک و کلان يا برنامه هاي عملياتي، نظامهاي بودجه ريزي خود را در يک فرايند بهبود يا تغيير به يک نظام عملکرد محور يا عملياتي که درآن ارتباط بين اعتبارات بودجه اي و عملکرد دستگاههاي اجرايي شفاف و قابل درک است نزديک تر سازند و از اين طريق پشتوانه اطلاعاتي معتبر و قابل اطميناني براي تصميمات بودجه اي فراهم آورند(حسن آبادي،1387).
بودجه ريزي عملياتي برنامه سالانه اي است که درآن رابطه بين منابع مالي تخصيص يافته و نتايج حاصل از اجراي هر برنامه با شاخص هاي کميت پذير نشان داده مي شود. در بودجه ريزي عملياتي اعتبارات به برنامه ها، فعاليتها و طراحي ها تفکيک شده، به علاوه حجم عمليات و هزينه هاي اجراي هريک از عمليات طبق روشهاي علمي مانند حسابداري قيمت تمام شده، روش اندازه گيري حجم کار و هزينه يابي برمبناي فعاليت اندازه گيري مي شود (عباسي،1387، ص48).
بودجه ريزي عملياتي با آگاه کردن تصميم گيران به اطلاعات بهتر درباره نتايج هر برنامه و مجموعه برنامه هايي که براي نيل به اهداف مشترکي به کار مي روند، توانايي تصميم گيران و مديران را در ارزيابي در خواسته هاي بودجه اي دستگاههاي اجرايي افزايش مي دهد(آقايي،1386، ص277). اطلاعات و شاخصهاي معتبر عملکرد براي حمايت از بودجه ريزي عملياتي داراي اهميت زيادي است و براي اينکه اطلاعات عملياتي و مالي در تصميم گيري درباره تخصيص منابع بهتر مورد استفاده قرار گيرند، تصميم گيران بايد به مناسب بودن و دقت مرتبط با شاخصهايي که ارائه کرده اند اطمينان داشته باشند(سعيدي،1385،ص106).

بودجه ريزي عملياتي نيازمند تغييرات بنيادي در سيستم هاي اطلاعات مديريت، سيستم هاي حسابداري و بطور کلي در شيوه مديريت دستگاههاي دولتي است( GAO ،2003). از آنجايي که اختصاص هدفمند اعتبار به فعاليتهاي هرسازمان مي تواند شفاف سازي نحوه توزيع منابع، امکان پايش عملياتي و انتظار براي دسترسي به نتايج، هزينه هايي را فراهم سازد، استفاده از روش بودجه ريزي عملياتي گام مؤثري در جهت افزايش کارايي و اثربخشي اعتبارات خواهد بود (قادري،1385، ص2).
با وجود اهميت نقش مديريت مالي در دستگاه هاي اجرايي و با توجه به تحولات پيش آمده در سالهاي اخير و مواجه شدن دولت با افزايش هزينه ها و تبديل شدن برخي از تعهدات به ديون و بدهي، ديدگاه مديران نسبت به مباحث اقتصادي در دستگاه ها تغيير کرده و لزوم بهره گيري از علوم اقتصادي و استفاده از صاحبنظران در اين زمينه احساس گرديد. بطوريکه حرکت به سوي بودجه ريزي عملياتي در برنامه هاي سوم وچهارم توسعه شروع و در برنامه پنجم توسعه مورد تاکيد قرار گرفت. با توجه به حرکت رو به رشد اصلاحات در ارائه خدمات بخش دولتي، اصلاح روند بودجه ريزي با تکيه برهماهنگي فرابخشي و درون بخشي و همگام با ساير اصلاحات در زمره اهداف دستگاه هاي اجرايي و وزارتخانه ها قرار گرفت.
موسسات ودستگاه هاي دولتي استان سمنان نيازمند اصلاحات ساختاري از بعد بودجه ريزي عملياتي است. فقراطلاعاتي مديران، کارشناسان و ذيحسابان دستگاههاي دولتي دراستان سمنان و عدم آگاهي ازروند بودجه ريزي عملياتي و با تکيه بر اجراي شيوه هاي سنتي مي تواند مشکلاتي را براي سازمان به ارمغان بياورد. عوامل متعددي مانع اجراي بودجه ريزي عملياتي در ادارات ودستگاههاي دولتي مي باشد که اين تحقيق در صدد پاسخ به سوالات زير است :
آيا عوامل محيطي مانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان مي باشد ؟
آيا عوامل اجرايي مانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان مي باشد ؟
آيا عوامل كنترلي مانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان مي باشد ؟
اولويت عوامل فوق چگونه است؟
1.3 اهميت وضرورت مساله
دهه گذشته با پيشرفت هاي نظري و کاربردي در فرآيندهاي بودجه ريزي همراه بوده است. بطوريکه اکنون در نظام ملي اقتصادي پيشرو، بودجه به مهمترين ابزار هدايت و تخصيص بهينه منابع در جهت دستيابي به اهداف توسعه تبديل شده است. دوران گذر از بودجه بندي سنتي و متداول1 به بودجه بندي عملياتي سرآغازي است براي شفاف سازي هزينه ها و انجام اصلاحات ساختاري و منطقي ساختن نقش دولت در فعاليتهاي اقتصادي و فرهنگي است. به عبارت ديگر تدابيري که دولت براي حل مسائل اقتصادي و اجتماعي اتخاذ مي کند، بودجه انعکاس مي يابد. در واقع بودجه شکل خلاصه شده اي از چگونگي برنامه ريزي، سازماندهي، هدايت وکنترل روندهاي مالي دولت است که از پشتوانه فکري منسجم و ارگانيک تخصيص منابع مالي و غيرمالي محدود در مقابل نيازهاي نامحدود در سطح کلان برخوردار است (سعيدي، 1385).
بودجه ريزي عملياتي به دنبال ايجاد پيوند ميان شاخص هاي عملکرد و تخصيص منابع است. هر چند چنين پيوندهايي اغلب ضعيف هستند ولي مي توانند سياست گذاري بودجه اي را تسهيل و نظارت قانون گذاران بر نتايج و دستاوردهاي مرتبط با مخارج عمومي افزايش دهند (دياموند، 2002، ص12).
توافق و هماهنگي در سطوح قوه مجريه با مقننه از الزمات اصلي موفقيت بودجه ريزي عملياتي محسوب ميشود (گوستاوسون،2000،ص5).
بودجه ريزي عملياتي، مديران دولتي را متوجه اين مسئله مي کند که عايدات حاصل از هزينه هاي عمومي کدامند؟ اين عايدات را در سه مفهوم مي توان بيان کرد :
1- اثرهزينه هاي عمومي چيست؟
2- خروجي هايي که اين اثر را به وجود مي آورند کدام است؟
3- فرآيندهايي که اين خروجي ها را به وجود مي آورند کدامند؟ (عباسي، 1387، ص49).
به نظر مي رسد ضرورت واهميت اجراي بودجه ريزي عملياتي از سه جنبه قابل تأمل است :
1- تنگناهاي بودجه در نظام بودجه ريزي فعلي
با توسعه وظايف دولت و افزايش سريع هزينه هاي دولتي و پيوند آن با وضعيت عمومي کشور، کنترل مخارج اهميت خود را از دست داده است. لذا ضرورت بهبود در سيستم هاي برنامه ريزي، کنترل و مديريت منابع بخش عمومي و شفاف نمودن فرآيند بودجه ريزي مطرح گرديده است تا تصميم گيرندگان را قادر سازد اطلاعات وسيعي در مورد نتايج عملکردها و هزينه هاي اجرايي و فعاليت ها داشته باشند.
همچنين به علت محدود بودن منابع وعدم ارتباط مشخص بين بودجه عمليات هردستگاه، و خصوصاً عدم وجود و امکان پايش دقيق فعاليتها، تکيه بر چانه زني در جذب اعتبارات بيشتر براي توسعه واحدها توسط دست اندرکاران محلي، جدايي نظام تهيه و کنترل بودجه از نظارت برکارائي هزينه، شفاف نبودن فرآيند بودجه ريزي، فقدان نظام گزارش دهي مالي در نظام مالي دولتي جهت ارزيابي و همچنين تمرکز شديد روي داده ها و بي توجهي به نتايج، موجب بروز مشکلاتي در تنظيم بودجه دولت و عدم استفاده بهينه از آن گرديده است (گزارش دفتر برنامه ريزي منابع مالي و بودجه،1387).
2- ضرورت اصلاح ساختار اقتصادي در دستگاههاي اجرائي
باتوجه به حرکت رو به رشد اصلاحات در ارائه خدمات بخش دولتي، اصلاح روند بودجه ريزي با تکيه برهماهنگي هاي فرابخشي و درون بخشي و همگام با ساير اصلاحات از جمله اهداف دفتر برنامه ريزي منابع مالي و بودجه به شمار مي رود.
از آنجا که اختصاص هدفمند اعتبار به فعاليتهاي هرسازمان مي تواند ضمن شفاف سازي نحوه توزيع منابع، امکان پايش عمليات و انتظار براي دسترسي به نتايج هزينه ها را فراهم آورد، استفاده از روش بودجه بندي عملياتي گام مؤثري در افزايش کارآيي و اثربخشي اعتبارات خواهد بود.
به علاوه با استفاده از اطلاعات بدست آمده در فرآيند عملياتي نمودن بودجه يا به عبارت ديگر با مشخص شدن هزينه هر فعاليت و سهم عوامل مختلف درآن مي توان نسبت به اصلاح نظام پرداخت، تعيين منطفي تعرفهها که از ضرورت هاي مورد نياز مي باشد بهره مند گرديد (گزارش دفتر برنامه ريزي مالي و بودجه،1387).
3- الزامات قانوني استقرار بودجه ريزي عملياتي
اصلاح نظام بودجه ريزي و ارتباط هدفمند، منابع به برنامه هاي عملياتي در تدوين سياستهاي استراتژيک برنامه سوم توسعه کشور(سياست استراتژيک15) مورد توجه قرار گرفته و به تبع آن در بند “ب” تبصره23 قانون بودجه سال1381 و همچنين در بند “ر” تبصره 1 قانون بودجه سال1382، سازمان مديريت و برنامه ريزي کشور موظف گرديده در راستاي اصلاح نظام بودجه نويسي نسبت به عملياتي کردن بودجه، اصلاح نظام برآورد درآمدها و هزينه ها در تمامي دستگاههاي اجرايي اقدام نموده و توزيع اعتبارات مربوط به هزينه ها را بر اساس نياز دستگاه و فعاليتهايي که صورت مي گيرد انجام دهد. همچنين در بند”ب” تبصره4 قانون بودجه سال1383 و همچنين مواد 138 و144 قانون برنامه چهارم توسعه کشور نيز به بيان اهميت اجراي بودجه ريزي عملياتي به منظور منطقي نمودن حجم و اندازه دولت و کاهش تدريجي اعتبارات هزينه اي و بيش از پيش روشن مي سازد (گزارش دفتربرنامه ريزي منابع مالي و بودجه،1387).
با توجه به موارد فوق، و نظر به اينكه حدودا” شش سال از اجراي اولين سال اجرايي بودجه عملياتي مي گذرد و با توجه به وظيفه دولت در خصوص ارائه بودجه سال سوم برنامه به روش عملياتي، و عدم استقرار و پياده سازي بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هايي اجرايي مورد تحقيق بعنوان يك نياز شناخته شده و موضوع جديدي مي باشد كه به دليل كمبود پژوهشهاي انجام شده در رابطه با موانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در ايران موضوع نيازمند بحث بيشتري مي باشد.

1.4 اهداف پژوهش
1.4.1 هدف کلي
هدف کلي تحقيق حاضر بررسي موانع استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان مي باشد.
1.4.2 اهداف جزيي
بررسي تاثير عوامل محيطي بر عدم استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان .
بررسي تاثير عوامل اجرايي بر عدم استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان .
بررسي تاثير عوامل كنترلي بر عدم استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان.
اولويت بندي عوامل فوق از لحاظ تاثير در عدم استقرار بودجه ريزي عملياتي.
1.5 سوال هاي پژوهشي
1-آيا عوامل محيطي بعنوان مانع اصلي استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان مي باشد ؟
2- آيا عوامل اجرايي بعنوان مانع اصلي استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان مي باشد ؟
3- آيا عوامل كنترلي بعنوان مانع اصلي استقرار بودجه ريزي عملياتي در دستگاه هاي اجرايي استان سمنان مي باشد ؟
4- اولويت عوامل محيطي، اجرايي و كنترلي چگونه است؟
1.6 تعاريف واژه
1.6.1 تعريف نظري متغيرها
بودجه2
بودجه سندي است كه فعاليت هاي اقتصادي، اجتماعي فرهنگي دولت براي يك سال در آن پيش بيني مي گردد.(سالم صافي، 1383).
بودجه بندي3
بودجه بندي را تخصيص منابع محدود به نيازهاي نامحدود مي نامند. (کيومرثي و ديگران، 1388، ص 12).
بودجه ريزي عملياتي4
اداره کل حسابداري ايالات متحده (GAO) بودجه ريزي عملياتي را اينگونه تعريف مي کند؛ سبکي از بودجه ريزي که اطلاعات عملکرد را به بودجه ارتباط مي دهد (کيومرثي و ديگران، 1388، ص 13).
از ديدگاه فيلدمينگ اسميت از کارشناسان بانک جهاني “اين نوع بودجه ريزي منابع را بر مبناي نيل به نتايج مشخص و قابل سنجش مي دهد ” (بانک جهاني،2003).
برنامه سالانه به همراه بودجه سالانه که رابطه ميان ميزان وجوه تخصيص يافته به هر برنامه و نتيجه به دست آمده از آن برنامه را نشان مي دهد . (مهدوي، 1386).
دستگاه اجرايي5
به هر سازمان، وزارتخانه، موسسه و يا نهاد عمومي كه عهده دار قسمتي از وظايف دولت باشد دستگاه اجرايي اطلاق مي گردد.
عوامل محيطي6
اگر بودجه ريزي را به عنوان يک فرآيند در نظر گرفته شود که در سازمان هائي که به عنوان سيستم هاي باز تلقي شوند، پياده مي گردد . اين سيستم با دو نوع محيط بيروني کلان ، وظيفه اي و يک محيط داخلي در مراوده مي باشد )حسيني و ديگران ،1385(.
الف ) محيط کلان : شامل نيروهائي است که به طور مستقيم در فعاليت هاي کوتاه مدت سازمان تاثير ندارد بلکه اولا”، تاثير آنها غير مستقيم بوده و ثانيا” بر تصميم هاي بلند مدت سازمان موثر مي باشد، اين قسمت از محيط يک زمينه را براي تصميم گيري مديريت تشکيل مي دهد و شامل عوامل يا نيروهائي از قبيل، شرايط فرهنگي – اجتماعي، شرايط سياسي – قانوني، شرايط تکنولوژيکي، شرايط محيطي طبيعي مي باشد. در بين زمينه هاي موجود براي تصميم گيري مديريتي در خصوص بودجه ريزي عملياتي به دليل شموليت عوامل سياسي – قانوني به وضعيت کلي فلسفه غالب و اهداف سياسي دولت و همچنين قوانين و مقررات دولتي، از اولويت و اهميت بيشتري برخوردارند.
ب) محيط وظيفه اي (صنعت ) : شامل نيروهائي است به بصورت مستقيم بر فعاليت هاي سازمان تاثير مي گذارند . سازمان هاي واقعي با گروه ها و افرادي را در بر مي گيرد که سازمان بايد با آن ها به منظور ادامه حيات، موفقيت و کاميابي، تعامل برقرار سازد. اينها عناصر محيطي هستند که بر عمليات روزانه سازمان تاثير مستقيم دارند و عبارتند از : خود سازمان ها، گروه ها و انسان هائي که سازمان با آن ها سرو کار دارد در اين محيط نيز نيروهاي تاثير گذار بيشتري وجود دارند .
ج) محيط هاي داخلي : شامل ساختار، فرهنگ و منابع سازمان مي باشد که به تعبيري مي تواند به عواملي که در فرآيند اجراي وظايف سازمان در ارتباط هستند اطلاق نمود.
عوامل اجرايي7
وظيفه هر مديري بر عهده داشتن مسئوليت هاي کليدي است تا به سازمان در دستيابي به عملکرد بالا از طريق به کارگيري تمام منابع اش اعم از انسان پول، مواد، تکنولوژي و اطلاعات کمک بگيرد .
الف ) مديريت برنامه ريزي استرايژيک : برنامه استرايژيک به مديران مي گويد که در حال حاضر در چه وضعيتي هستند و با شناخت محيط سازمان خود و نقاط ضعف و قوت آن، شناخت سازمان هاي مشابه و رقيب و در نتيجه اطلاع از فرصت ها و تهديدهاي احتمالي، آگاهانه، واقع بينانه و هوشيارانه اهداف بلند مدت سازمان را مشخص مي نمايند سپس در جهت نيل به آنها گام برمي دارند .(ديويد ،1386).
ب) مديريت منابع انساني : پياده سازي موفق نظام بودجه ريزي نظام بودجه ريزي عملياتي، بدون بکارگيري نيروي انساني ماهر و کارآمد غيرممکن است . در اين راستا قوه مقننه و مجريه بايد بخشنامه هاي مناسب جهت انتخاب و آموزش نيروي انساني مناسب در بخش هاي مالي و بودجه در سازمان مديريت و برنامه ريزي کشور به تصويب برساند. آموزش نيروي انساني بايد در ابعاد مختلف و مورد نياز براي درک و پياده سازي اين نظام صورت گيرد.
ج) سازمان و مديريت (تغيير و تحول ) : نظريه هاي نوين، نه تنها انسان را به عمده ارزش هايش، سازمان را با همه ابعاد و عملکردهايش و بالاخره محيط سازمان را با همه دگرگوني ها و تحولاتش مورد توجه و تحول قرار مي دهد و به جاي رفتار انفعالي در جهت کنترل تغييرات محيط، ايجاد تغيير و نوآوري را به صورت فعال و تاثير گذار بر محيط توصيه مي نمايد(ميرسپاسي، 1382). سازمان هاي نوآور براي ايجاد واحدهاي کوچکتر، تجديد سازمان مي کنند تا به تيم هاي خلاق، امکان عمل بدهند و کارآفريني را در پروژه هاي جديد، تشويق کنند (پاريزي،1385). پياده سازي و اجراي نظام بودجه ريزي عملياتي يک کار گروهي و مشارکتي است. نبايد انتظار داشت که اين نظام در چارچوب واحدهاي مالي و بودجه پياده سازي شود. مديريت سازمان در اين راستا بايد مشارکت و همراهي کامل داشته باشد .
د) مديريت تغيير : تغييرات بنيادي در مديريت بودجه کشورهاي پيشرو در سازمان همکاري هاي اقتصادي و توسعه که تحت عنوان بودجه ريزي عملياتي آغاز شده است توجه بسياري از کشورهاي در حال توسعه را که بدنبال اصلاح نظام بودجه خود هستند به خود جلب کرده است. تجربه اين کشورها نشان مي دهد که تغيير نظام بودجه ريزي از سنتي به عملياتي با يک محدوديت عمده مواجه است. اين محدويت داراي دو بعد اصلي مي باشد 1. ظرفيت مديريتي لازم براي اجراي جديد مديريت ، 2. مهارت هاي مديريت تغيير که در شروع بکار نظام جديد، ادامه روند اصلاحات، تداوم اجراي نظام جديد و سازگار با مقتضيات و تغييرات محيطي مورد نياز است (حسن آبادي و ديگران،1386).
عوامل كنترلي8
براي شناسائي نقايص موجود در اجراي سيستم بودجه ريزي عملياتي لازم است از روند فعاليت ها بازخورد گرفته شود. همچنين سازمان نيازمند سيستم هاي قوي کنترل داخلي به منظور حفاظت از دارائي هاي حياتي مانند وجوه نقد، تجهيزات و بانک هاي اطلاعاتي نظير اطلاعات حسابداري و مشتريان خود هستند. سيستم هاي ارزيابي عملکرد در بسياري از سازمان ها، به چنين وظايف کنترل داخلي ارتباط دارند. (حسن آبادي وديگران،1386)

1.6.2 تعريف عملياتي متغيرها
عوامل محيطي
عدم وجود حسابرسي عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان، عدم پشتيباني دولت با ايجاد الزامات قانوني از بودجه ريزي عملياتي، عدم پاسخگويي دستگاههاي اجرايي در برابر جامعه، عدم توافق و هماهنگي بين نمايندگان مجلس سمنان و دستگاه هاي اجرايي و عدم وجود سياست شفاف در حوزه بودجه ريزي عملياتي براي همه دستگاه هاي اجرايي از جمله عوامل محيطي هستند که در پژوهش حاضر از طريق سوالات 1 الي 5 مورد ارزيابي قرار مي گيرند.
عوامل اجرايي
فقدان سيستم حسابداري بر اساس بهاي تمام شده و ثبت حسابداري تعهدي براي اجراي بودجه عملياتي در دستگاههاي اجرايي استان سمنان، فاقد برنامه بودن دستگاههاي اجرايي استان سمنان براي بودجه ريزي عملياتي، فاقد سيستم مشخص بودن دستگاههاي اجرايي استان سمنان براي مديريت اطلاعات بودجه ريزي عملياتي، عدم انجام تغييرات سازماني جهت اجراي بودجه ريزي عملياتي، عدم وجود آموزش فني لازم در خصوص بودجه ريزي عملياتي، عدم وجود نظام حقوق و مزاياي مناسب جهت اجراي بودجه ريزي عملياتي و عدم وجود شاخص هاي مناسب براي سنجش ميزان دستيابي به اهداف سازماني در دستگاههاي اجرايي استان سمنان از جمله عوامل اجرايي هستند که در پژوهش حاضر از طريق سوالات 6 الي 12 مورد ارزيابي قرار مي گيرند.
عوامل کنترلي
عدم وجود نظام جامع جمع آوري و تجزيه و تحليل سيستم هاي سازماني عدم وجود تجربه کافي براي اجراي بودجه ريزي عملياتي، عدم وجود شاخص اندازه گيري در بودجه بندي عملياتي، عدم وجود سيستم گزارشگري براي بودجه ريزي عملياتي و عدم وجود برنامه ريزي استراتژيک براي اجراي بودجه ريزي عملياتي در دستگاههاي اجرايي و همچنين تمايل مديران به استفاده از چارچوب شيوه هاي سنتي بودجه ريزي و گزارشگري از جمله عوامل کنترلي هستند که در پژوهش حاضراز طريق سوالات 13 الي 18 مورد ارزيابي قرار مي گيريد.
1.7 چهارچوب تحقيق
پس از روشن شدن موضوع که برگرفته ازمطالعات گسترده محقق و نيز مسايل و مشکلات موجود در دستگاههاي اجرايي استان از بعد بودجه ريزي عملياتي مي باشد، به پيشينه تحقيق پرداخته شد. بررسي پيشينه تحقيق و مطالعه موضوع اين فرصت را به محقق مي دهد تا مسئله را بهتر شناخته و اطلاعات کاملي درباره موضوع مورد تحقيق بدست آورد. مطالعه مباحث نظري وتئوريک موضوع تحقيق، افق تازه اي را در برابر محقق قرارمي دهد. محدود کردن مسئله تحقيق، پيداکردن روشهاي جديد و اجتناب از به کاربردن روشهاي بي نتيجه ازمهمترين کارکردهاي مطالعه منابع است. از ديگر کارکردهاي بررسي موضوع تحقيق، تدوين اهداف و فرضيات يا سوالهاي پژوهشي است که درفصل يک تحت عنوان کليات پژوهش آمده است. انتخاب نوع آزمونهاي آماري به سوالهاي پژوهشي بستگي دارد. ارتباط پيش بيني شده دردياگرام ذيل بين روش تحقيق وآزمون آماري اوليه (نمودار3-1) به منظور توضيح چهارچوب تحقيق مي باشد. نتايج حاصله از تجزيه وتحليل داده براي تاييد تئوريها و پيشينه است و همچنين مي توان ازنتايج تحقيق (فصل 5) به منظور تاييد ادبيات پژوهش(فصل 2) بهره برد.

نمودار ‏1-1 چهارچوب تحقيق

فصل دوم
مروري بر تحقيقات انجام شده فصل مروري بر
1.8 مقدمه
در مديريت نوين منابع دولت، تعيين محدوديتهاي دخالت دولت، مديريت مطلوب منابع مالي، سياست گذاري براي حداکثر نمودن منافع اجتماعي نظام کلان مالي، انطباق اهداف ميان مدت و کوتاه مدت در مخارج عمومي، نظم و انضباط مالي، بودجه عملياتي، نظارت، کنترل و هماهنگي، شفافيت، پاسخگوئي مورد توجه قرار گرفته است.
در تعيين محدوده هاي دولت صرف نظر از وظايف حاکميتي، اگر زماني فزوني عوايد نسبت به هزينه ها براي سرمايه گذاري دولت در امور اقتصادي کافي تلف مي شد اکنون تنها دخالت در مواردي قابل توجيه به حساب مي آيد که عدم دخالت دولت منافع اجتماعي تامين نشود در اين حالت نيز مداخله دولت طيفي از سياستگذاري ها، هدايتها و تشويق ها را در بر ميگيرد که دخالت مستقيم از طريق سرمايه گذاري در امور اقتصادي آن واقع مي شود.
در رعايت انضباط کلان مالي، بحث آينده نگري مطرح مي شود و دولت ها از روزمرگي بر حذر شده و توصيه مي شود اهداف ميان مدت قابل برآورد را مورد نظر قرار دهند تا نوسان ها و تلاطم هاي کوتاه مدت در جريان درآمدها به جرياني موزون در مخارج و دستاوردهاي اقتصادي – اجتماعي براي کل جامعه تبديل شود. نظم و انضباط مالي سرلوحه توصيه هاي مخارج عمومي قرار گرفته و پايه اين نظم و انضباط تفکر علمي و تجربي در مورد روشهاي کنترل و نظارت، هدفگذاري، عملياتي ساختن بودجه، تعهد نسبت به اهداف عملياتي و الزام به پاسخگوئي است. در همان حال کنترل جريان وجوه، پيشبرد عمليات و دستيابي به اهداف مورد نظر است و در اين رهگذر سعي بر برقراري پيوند بين عمليات پيش بيني شده با اهداف مورد نظر است. (سعيدي، 1385، ص 142).
بودجه ريزي عملياتي سيستمي است که در آن منابع مصرف مي شوند تا نتيجه اي معقول و در راستاي اهداف سازمانها بدست آيد. در اين نام بودجه بندي بر مبناي اهداف صورت ميگيرد. در بودجه بندي عملياتي سازمانها با يک طرح کلي، يک سري برنامه و تعداد بسيار زيادي پروژه ها مورد ارزيابي قرار مي گيرند و با نگرش سيستمي بودجه بندي مي شود. در اين نظام بودجه ريزي، امکان مقايسه پروزه ها و برنامه ها با هم و انتخاب اثربخش نوين آنها در نيل به اهداف کلي وجود خواهد داشت چون بودجه ريزي عملياتي عوامل صرفه جوئي و اثربخشي را به ابعاد سنتي بودجه ريزي اضافه مي کند. در بودجه عملياتي طبقه بندي عمليات به حدي است که هدفها شفاف تر بيان مي شوند، ارزيابي بودجه سهل تر بوده و در روش هزينه يابي، ارتباط بين داده و ستانده مورد توجه قرار مي گيرد(سعيدي، 1385، مقدمه).
1.9 مفاهيم بودجه
واژه بودجه در اصل از کلمه بوژت فرانسوي (Boujette) به معني کيف يا کيسه چرمي کوچک اطلاق مي شده که وجوه نقد را در آن نگهداري مي کردند. در انگلستان کيف چرمي که محتوي صورت مخارج مورد نياز پادشاه بود توسط خزانه داري، که بعدا وزير دارايي ناميده شد، براي تصويب وجوه مورد نياز پادشاه به پارلمان عرضه مي شد(لينچ،1970 ، ص 36).
آن کيف “باجت1 ” ناميده شد و به تدريج اطلاق اصطلاح بودجه از کيف به محتويات آن تغيير يافت. به عبارت ديگر، صورت حسابهاي مزبور به تدريج در يک صورت حساب واحد گنجانده و تحت عنوان “باجت” در انگليس و “بودژه” در فرانسه به کار رفت و در ساير زبان ها از جمله فارسي وارد گرديد.
1.10 تعاريف بودجه
ديدگاه ها و تعاريف در مورد بودجه متاثر از نظريه هاي اقتصادي در مورد دولت است و ديدگاه هاي موجود در اين زمينه نيز تحت تاثير شرايط متفاوت سياسي، اقتصادي و فرهنگي جوامع است و در يک جمله ديدگاه هاي نظريه ها و تعاريف بودجه به زمان و مکان مربوط مي شوند. به طور کلي مي توان اين تعاريف را به چهار دسته تقسيم کرد. (الماسي، 1387، ص 39).
1.10.1 تعاريف از جنبه سياسي
در اين دسته تعاريف، ريشه اصلي تنظيم بودجه را بايد عامل سياسي جستجو کرد. بودجه بعد از تشکيل حکومت هاي پارلماني شکل گرفت؛ يعني از زماني که حق نظارت مردم به صورت کنترل درآمدها و هزينه هاي دولت از طريق ساز و کارهاي نمايندگي تحقق يافت. در انگلستان نمايندگان پارلمان مي خواستند درآمدها



قیمت: تومان


پاسخ دهید