1- 7- تنگناها و محدودیتهای تحقیق:
در این پژوهش به دلیل اینکه تغییرکاربری اراضی کشاورزی بویژه زراعی از مهمترین عوامل مورد بررسی می باشند، لذا دستیابی به اطلاعات آنها اهمیت زیادی داشت اما متأسفانه اغلب ادارات و سازمانها حاضر به ارائه اطلاعات نبودند، بنابراین دسترسی به این اطلاعات همواره یکی از مشکلات اساسی این پژهش بود و نگارنده مجبور به تهیه اطلاعات از راههای غیرمستقیم و زمان بر است که این مسئله سرعت تحقیق را به شدت کاهش خواهد داد. از طرفی نقشه های مورد نیاز در این پژوهش از نوع پایه و از طریق تبدیل و تفسیر عکسهای هوایی و ماهواره ای شهر رشت، بوسیله نرم افزار Autocad اقدام به ترسیم و محاسبه مساحت محدوده های مورد نظر با بهنگام نمودن و لحاظ اطلاعات جدید در آن، نقشه های موردنیاز را تهیه نماید. بنابراین موضوعات فوق از مهمترین تنگناها و محدودیتهای تحقیق بوده و علاوه بر آن نبود اطلاعات کامل بصورت مدون در مراکز مرتبط از دیگر محدودیتها و تنگناهای تحقیق می باشد. برهمین اساس برای بدست آوری اطلاعات از روشهای میدانی استفاده گردید.

2- 1- تعریف کاربری اراضی :
زمین به عنوان نقطه شروع هر گونه توسعه اعم از مسکن ، صنعت ، خدمات ، اجتماعی ،ارتباطات و تاسیسات زیر بنایی و غیره دارای اهمیت فراوانی است و هر قطعه زمین به دلیل انحصاری و استثنائی بودن آن نسبت به سایر قطعات و به طور کلی به علت محدودیت عرضه ای دارد بسیار ارزشمند می باشد (رضویان ،1381 : 12).
کاربری زمین در مفهومی عام عبارت است از هر گونه فعالیت معین که در یک بنا ، سطح زمین یا یک ناحیه معین صورت می پذیرد (مشیری و سعیدی ،1389 : 106)
زمین اساس منابع طبیعی محسوب می شود در طول تاریخ انسان بیشتر مواد مورد نیاز خود را برای تغذیه ، سوخت ، لباس و مسکن از زمین تامین کرده است . زمین به عنوان بوم انسان و فضای زندگی او ، پایگاه تولد ، زندگی و مرگ او به شمار می آید . زمین همواره به صورت یک اکوسیستم به نوع و کیفیت کاربری زمین وابسته است . بکارگیری زمین در فعالیت های انسانی ، ضرورتاً برای سود مادی ، مفهوم کاربری زمین را نمی رساند (رضویان ، 1381 : 31).
به سخن دیگر ، کاربری زمین ، الگوی توزیع مکانی – فضایی عملکردهای متفاوت سکونتگاههاست بر حسب عرصه های مسکونی ، صنعتی ، تجاری و فضاهای اختصاصی به موارد استفاده ی اداری ، موسسات و نهادهای اجتماعی و گذران اوقات فراغت . فعالیت های مرتبط با کاربری زمین در کشورهای مختلف تا حدی با یکدیگر تفاوت دارد ، در ایران فعالیت های مرتبط با کاربری اراضی ، با تاکید بر عرصه های کوچکتر و روستایی ، معمولاً شامل موارد و ویژگیهای زیر است :
• کاربری مسکونی با مقادیر مختلف تراکم کم ، متوسط ، زیاد و ویژه
• کاربری تجاری – خدماتی ، شامل بازار ، دفترهای تجاری و خدماتی ، عمده فروشی ، بانک و موسسات اعتباری در سطح سکونتگاههای بزرگ تر و مرکزی و دفاتر خدماتی ، خرده فروشی ، قهوه خانه ، واحدهای خدمات پشتیبانی و مانند آن ، در سطح سونتگاههای کوچکتر روستایی
• کاربری آموزشی ، شامل واحدهای آموزشی دبستان ، راهنمایی و دبیرستان ، واحدهای آموزش بزرگسالان (نهضت) و آموزشگاههای ترویجی در سطح سکونتگاههای روستایی
• کاربری فرهنگی – مذهبی ، در محیط های روستایی بیشتر شامل اماکن تاریخی ، کتابخانه ، زمین ورزش ، مسجد ، حسینیه ، امامزاده ، مکانهای مقدس
• کاربری درمانی – بهداشتی ، شامل درمانگاه ، مرکز درمانی ، دفتر مامایی ، خانه ی بهداشت ، گرمابه عمومی و مانند آن در سکونتگاههای روستایی
• کاربری اداری – انتظامی ، شامل ، پاسگاه انتظامی،دفاتر نهادها و دستگاههای خدمات رسان به روستاها
• کاربری تاسیساتی ، شامل تاسیسات آب ، برق ، گاز ،مخابرات ، آتش نشانی ، جایگاه سوخت و همچنین محل گرد آوری و دفع زباله ، غسالخانه ، گورستان و مانند آن
• کاربری صنعتی ، شامل کارگاهها و واحدهای کوچک صنعتی ، عرصه های اختصاص یافته به نواحی صنعتی و مانند اینها
• کاربری ارتباطی و حمل و نقل ، شامل شبکه ی ارتباطی ، توقفگاه عمومی ، انبار کالا ، سردخانه و مانند اینها
• سایر فعالیت ها و عملکردها
تعیین انواع کاربری اراضی و نحوه جایابی آنها در مجموعه ی اراضی ، اعم از اراضی عمومی و خصوصی ، در چارچوب برنامه های آماده سازی اراضی قرار می گیرد . علاوه بر این در اینگونه برنامه ها ، سعی می شود تا میان انواع کاربریهای زمین در هماهنگی با قابلیت ها و امکانات محیطی ، سازگاری برقرار شود . به این ترتیب بین برنامه های آماده سازی اراضی و تبیین انواع کاربری زمین ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد (مشیری و سعیدی ، 1389 : 107) .
کاربری زمین نحوه ی بهره برداری صحیح انسان از طبیعت است که در چند دهه ی اخیر از سوی پژوهشگران ، به ویژه دانشمندان علم جغرافیا به کار رفته است . این واژه استفاده از امکانات و توانایی زمین را نشان می دهد . موضوع مطالعات کاربری اراضی ، چگونگی پدیده های زمینی و روشهای گوناگون بهره برداری ا آن است . این مطالعات می تواند از دو دیدگاه صورت گیرد : اینکه در شرایط حاضر استفاده از زمین چگونه است و دوم اینکه استفاده از زمین به چه صورتی می تواند باشد .
به طور کلی اولین ویژگی اصلی علم جغرافیا خصلت اکولوژیک (رابطه انسان و محیط) است . طبیعت خود بهترین راهنما در استفاده از زمین است ، بر اثر رشد جمعیت و آبادیها و تبدیل آن به شهر های کوچک و بزرگ و پیشرفت فناوری ، روشهای استفاده ی درست یا نادرست از آن تحت تاثیر نیازها قرار می گیرد و الویتها تغییر می یابد . در همین مقطع از توسعه ی فضایی است که بررسیهای مربوط به نوع استفاده از اراضی به منظور برنامه ریزی در زمینه مکانیابی بهینه برای فعالیتها با در نظر گرفتن تمامی جوانب ، ضرورت می یابد . در این میان شیوه های استفاده از زمین معمولاً شیوه ای متناسب با شرایط زمین است که سودمند ترین شیوه خواهد بود و این خود با بررسی امکانات فنی و فیزیکی زمین تعیین می شود که اگر در فرایند اطلاعات کافی فراهم باشد ، بهترین نتیجه حاصل خواهد شد (سرور ، 1385 : 98).
برنامه ریزی کاربری زمین ، جهت تنظیم روابط بین فضا ، جمعیت ، اشتغال و سکونتگاهها شکل گرفته است . در این نوع برنامه ریزی ازمان فضایی شهر و روستا بر اساس روند رشد اجتماعی و اقتصادی در شرایط موجود و رویکردهای مناسب پس از تحلیل ، ارزیابی به صورت طرح های اجرایی متبلور می شود . بدین منظور وضعیت مناسب از طریق تحلیل روندها و معرفی فضاهای مستعد انواع فعالیت ها ، سکونتگاهها و خدمات مورد نیاز پیش بینی و مکانیابی می گردد
بنابراین کاربری زمین را می توان اینگونه تعریف کرد : کاربری زمین به طور ذاتی درباره ی تمام جنبه های فضایی و فعالیتهای انیان در زمین و طریقه ای که سطح زمین می تواند برای نیازهای مختلف آماده شود و از آن بهره برداری گردد ، بحث می کند (رضویان ، 1381 : 34 ) .
2-2-انواع کاربری اراضی در نواحی روستایی :
کاربری زمین در روستا ، اعم از کشاورزی و جنگلداری و غیره می باشد که گاهی از آن به عنوان کاربری کارکردی زمین نام می برند و با کاربری زمین در شهر (صنعت ، تجارت ، خانه سازی) متفاوت است چنین می نماید که کاربری زمین جنبه های فضایی همه ی فعالیت های انسانی را در روی زمین برای رفع نیازهای مادی و فرهنگی او نشان می د هد (رضویان ، 1381 : 31).
بکارگیری زمین در فعالیتهای انسانی ، ضرورتاً برای سود مادی ، مفهوم کاربری زمین را نمی رساند . گاهی از آن به عنوان کاربری کارکردی زمین نام می برند . چنین می نماید که کاربری زمین ، جنبه های فضایی همه ی فعالیتهای انسانی را برای رفع نیازهای مادی و فرهنگی او نشان میدهد (شکوئی ، 1387 : 253) .
در طراحی برنامه های آماده سازی اراضی و روند های مرتبط با آن ، از جمله تفکیک و تخصیص زمین ، پیوسته باید توجه کرد که خصلت و ماهیت سکونتگاههای روستایی محفوظ بماند . چهره و ماهیت روستایی را می توان با توجه به جنبه ها و موارد مشخص به شرح زیر تعریف کرد :
خصلت و ماهیت روستایی به الگوهای کاربری زمین و توسعه اراضی در یک محدوده معین باز می گردد که عنصر روستایی آن در برنامه حاوی جنبه ها و موارد زیر می باشد :
• در آن فضای باز ، چشم انداز طبیعی و پوشش گیاهی بر محیط مصنوع و ساخته شده غلبه داشته است .
• مطابق آن شیوه زیستی سنتی و متعارف روستایی ، اقتصاد مبتنی بر فعالیتهای روستایی و فرصت های موجود و ممکن زندگی و فعالیت در محیط های روستایی محفوظ بماند .
• چشم انداز ظاهری را پدید آورد که بخه طور سنتی و همواره در عرصه ها و اجتماعات روستایی دیده می شود .
• کاربری مختل با کاربری زمین تخصیصی به حیات وحش متناسب باشد .
• از تبدیل نامناسب اراضی توسعه نیافته به توسعه های همراه با رشد نامناسب افقی با تراکم کم پرهیز و جلوگیری کند .
• از لحاظ خدماتی همه چیز را به حمایت ها و اقدامات دولتی منوط نکند .
• با اصول حفاظت از محیط طبیعی به ویژه حفظ منابع آن سطحی و زیر زمین و نیز توان تغذیه آن متناسب و سازگار باشد .
بدین ترتیب هر برنامه روستایی هدف هایی متناسب با شرایط خاص جامعه دارد و این اهداف برای هر روستایی متفاوت است . کاربری زمین مبتنی بر یافته هایی که از مطالعات وضع موجود جامعه ی روستایی هدف و نیازهای آینده توسعه ای آن و نیز شناسایی هدف های منطقه ای یا ملی بدست می آید ، تعیین می شود (مشیری و سعیدی ، 1389 : 177) .
با توجه به وجود استثنائاتی در میان جامعه روستایی کشور در زمینه برخورداری از یک کاربری خاص که عمدتاً در شهرها وجود دارند ، یک گروه کلی با عنوان کاربریهای ویژه در نظر گرفته شده است که با ذکر عنوان کاربری مورد نظر در برگیرنده ی انواعی از کاربریهای زمین شهری و روستایی است که در همه رستاهای کشور وجود ندارد برای نمونه برخی ادارات دولتی مانند ادره ترویج کشاورزی با مراکز آموزشی مانند هنرستان کشاورزی ، در همه روستاهای کشور قابلیت استقرار ندارند ، ولی در بعضی روستاها ، چنین کاربریهایی دیده می وشد و یا استقرار فعالیت های نظامی در مقیاس وسیع در برخی روستاهای مرزی موضوعیت می یابد که چنین ویژگی خاص یک نقطه روستایی می باشد و از جمله استثنائات تعمیم ناپذیر است . در جدول 2-1 الگویی از طبقه بندی مناسب کابری زمین آمده است ، و در این الگو سعی شده که با توجه به سابقه دسته بندی کاربریها و نیز توجه به بار معنایی نام عناصر کاربری زمین و گروه های اصلی کاربری زمین ، دسته بندی شفاف و روشنی از کاربری ها صورت گیرد . گروههای کای کاربری زمین در بیشتر موارد بر اساس ماهیت عام عناصر مربوطه ، به دسته بندی های جزئی تر نیز تقسیم می شوند . در تعیین میزان کاربریهای مورد نیاز بویژه کاربری مسکونی که مهمترین آن است عواملی چون سبک زندگی ، نوع فعالیت اقتصادی ، قیمت زمین و عوامل طبیعی بویژه ناهمواری ها از اهمیت خاصی برخوردار است (مشیری و سعیدی ، 1389 : 181).
جدول 2-1 –طبقه بندی کاربری های زمین در روستاها
کاربری (عملکرد و فعالیت )عناصر (فضایی – کالبدی )مسکونیسکونت تک خانواری – چند خانواری سکونت –فعالیت مسکونی –دامداری ، مسکونی – صنعتی ، مسکونی – باغداری ، مسکونی – تجاری تجاری عرضه ی کالا و خدمات مغازه ، فروشگاه لوازم یدکی ، فروش سوخت ، داروخانه ، فروشگاه تعاونی روستا ، تعمیرگاه ، آرایشگاه ،خیاطی ، تجاری ، آهنگری ، بانک ، نانوایی ، آسیابآموزشی آموزش رسمی مهد کودک ، دبستان ، مدرسه راهنمایی ، دبیرستان ، هنرستان فنی کشاورزی آموزش غیر رسمی کلاس نهضت سواد آموزی ، آموزشگاههای هنری ، مذهبی ، فرهنگی بهداشتی خدمات بهداشتی – مراقبتی گرمابه عمومی ، دستشویی عمومی ، مرکز خدمات بهزیستی ، مرکز نگهداری معلولیندرمانی خدماتی – درمانی خانه ی بهداشت ، درمانگاه روستایی ، مطب پزشک تاسیسات و تجهیزات تاسیسات و تجهیزات منبع آب ، تصفیه خانه ، مرکز ذخیره سوخت ، ایستگاه تاسیسات گاز ، تاسیسات ثابت برق ، محل دفن زباله ، محل گردآوری موقت زباله ، پایانه ثابت مسافری ، گورستان صنعتیصنایع دستی مرکز بافت قالی و گلیم ، مرکز کوزه گری ، کارگاه چوب تراشی صنایع کارگاهی مرکز ثابت تولید مصالح ساختمانی ، معادن شن و ماسه و معادن کاشی مذهبی و اعتقادی اماکن متبرکه ، مسجد ، حسینیه ، ذینبیه ، فاطمیه ، تکیه فرهنگی و تاریخی کتابخانه ، مرکز نمایش ، مرکز ثابت تجمع عمومی ، قلعه ، کاخ ، محوطه های تاریخی گردش فراغتی طبیعی گردشگاه طبیعی بوستان پارک بازی کودکان سرگرمی باشگاه بازیهای رایانه ای ورزشی زمین فوتبال ، سالن تربیت بدنی فضاهای باز فضای سبز همگانی ، بوستان ، اراضی کشاورزی ، کشتزار و باغات ، میوه ، سبزی ، صیفیاداری اداره ی دولتی و خصوصی امنیتی پاسگاه نیروی انتظامی ، مرکز مقاومت بسیج دامداری مرکز پرورش دامهای گوشتی یا شیری ، مرغداری ، طویله و آغل بایر زمین های فاقد کاربری کاربری های ویژه تولید مزرعه میگو ، مزرعه کرم ابریشم و زنبور عسل کاربری ویژهپادگان نظامی در مقیاس بزرگ ، مراکز باستانی ، تاریخی و … ماخذ : مشیری و سعیدی ، 1389 : 180

2-3-عوامل موثر در تغییر کاربری اراضی کشاورزی :
در محافل علمی و برنامه ریزیهای کشورمان موضوع گسترش فیزیکی شهرها و مساله ی تغییر کاربری اراضی زراعی پیرامون آنها به سبب بزرگی وسعت سکونتگاههای شهری و نرخ شتابان شهر نشینی بیش از سکونتگاههای روستایی مطرح بوده و می باشد . اما اهمیت این مسائل در برخی نواحی جلگه ای به علت فراوانی تعداد و حجم جمعیتی روستاها کمتر از نقاط شهری نیست . مقایسه ی روند رو به گسترش فیزیکی نقاط شهری با سکونتگاههای روستایی کشورمان حاکی از آن است که به سبب بزرگی حجم جمعیتی و تراکم زیاد آن در شهرها به مراتب بسیار چشمگیر تر از نقاط روستایی به نظر می رسد . به همین دلیل مقوله ی رشد فیزیکی – کالبدی شهرها و مساله ی تغییر کاربری اراضی زراعی پیرامون آن بیش از نقاط روستایی مورد توجه بوده و اذهان اندیشمندان مختلف علوم ذیربط را در جهت یافتن راه حلهای ممکن به خود معطوف داشته است (نظری ، 1388 : 226) . به طور کلی عوامل تاثیر گذار بسیاری را می توان نام برد که در تغییر کاربری اراضی نقش عمده ای دارند از آن جمله می توان به رها کردن فعالیتهای کشاورزی و جنگلداری ، استخراج معدن ، احداث صنایع و ساختمان و یا تخریب بناها ، احداث هتل ، رستوران ، خانه های دوم و مراکز تفریحی و پذیرایی ، اشاره داشت .
امروزه می توان مشاهده کرد که اراضی پیرامونی شهرها به علت جمعیت پذیری زیاد به ساخت و ساز اختصاص یافته اند و در حال حاضر رشد حساب نشده ی شهرها برای اراضی کشاورزی ، بیش از مساحتی است که به طور مستقیم به وسیله ی آنها اشغال می شود و این ناشی از تنشهای شهری مانند افزایش بهای زمین است . قسمت اعظم نواحی ایران دارای کاربری مرتعداری بوده . کاربری زراعت آبی و باغداری عمدتاً در دشتها و پیرامون شهرهاست . در حال حاضر با توجه به رشد روز افزون شهرها و روستاهای بزرگ ، باید ضمن حفظ کاربری باغات و اراضی کشاورزی ، گسترش آتی شهرها و صنایع به مسیرهایی سوق داده شود که تخریب به حداقل ممکن کاهش یابد . علاوه بر این ، اعمال کاربری بهینه کل ناحیه برای حفظ تعادل اکولوژیک و بهره وری مناسب از اراضی امری اجتناب ناپذیر است (سرور ، 1385 : 98) . بر اثر رشد جمعیت آبادیها و تبدیل آنها به شهرهای کوچک و بزرگ و پیشرفت فناوری ، روشهای استفاده ی درست یا نادرست از آن تحت تاثیر نیاز ها قرار می گیرد و الویتها تغییر می یابد (سرور ، 1385 : 97) . در این خصوص که چه زیستگاههایی به دلیل اهمیت و کمیابی می بایست نگهداری شوند ، باید تصمیم گیری و برنامه ریزی شود (سرور ، 1385 : 96) . برای مثال یک مکان جدید مسکونی ، یا یک کانون تفریحی – توریستی گسترده با عملکرد ناحیه ای و فراناحیه ای با پیدایش و رشد خود سیمای تازه ای به فضای جغرافیایی می بخشد و روابط موجود را در سطحی فراتر از ناحیه تحت تاثیر قرار می دهد و به همین دلیل مکان یابی آنها مستلزم مطالعه در سطحی فراتر از ناحیه تحت تاثیر قرار می دهد و به همین دلیل مکان یابی آنها مستلزم مطالعه در سطح ناحیه و بالاتر است (سرور ، 1385 : 160) . بنابراین بررسیهای مربوط به نوع استفاده از اراضی به منظور برنامه ریزی در زمینه ی مکان یابی بهینه برای فعالیتها با در نظر گرفتن تمام جوانب ضرورت می یابد (سرور ، 1385 : 97) . نبود برنامه های لازم برای کاربری مناسب و قانونمند اراضی در عرصه های روستایی موجب تبدیل و تغییر نامناسب کاربریها ، تخریب اراضی کشاورزی ، مرتعی و جنگلی می گردد (مشیری و سعیدی ، 1389 : 267) .
2-3-1-عامل پهنه بندی و تفکیک اراضی :
پهنه بندی اراضی در زمینه ی استقرار انواع فعالیتها خود موجب تفکیک اراضی می شود و بخشهای متفاوت یک ناحیه از نظر قابلیت و آسیب پذیری برای اهداف ویژه ای تعیین شده و از تداخل فعالیتهای ناسازگار در مجاورت یکدیگر جلوگیری می کند (سرور ، 1385 : 150) .

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-3-2-عوامل اجتماعی و اقتصادی اثر گذار در تغییر کاربری اراضی :
به طور کلی عوامل اثر گذار در تغییر کاربری اراضی کشاورزی را میتوان نامتناسب بودن تغییرات پیش بینی یا اعمال با فعالیتها و کارکردهای فرهنگی ، اجتماعی و اقتصادی روستاها دانست (مشیری و سعیدی ، 1389 : 287) . از عوامل اجتماعی می توان به مهاجرت اشاره داشت .
می توان گفت مهاجرت جمعیت روستایی که مهم ترین عامل تغییرات جمعیتی به شمار می رود (مشیری و سعیدی ، 1389 : 242) در روستاها به نوعی تغییر در کاربری اراضی کشاورزی را موجب می گردد . مهاجران با رها کردن اراضی خود و یا فروش اراضی کشاورزی باعث تغییر در کاربری اراضی کشاورزی می گردند (مشیری و سعیدی ، 1389 : 276) .
تغییر کاربری اراضی کشاورزی هم به عنوان عامل مهم رشد اقتصادی و هم به عنوان عامل اصلی آسیب رسان زیست محیطی مورد توجه است . این تاثیر دو پهلو در بسیاری مقاصد باعث ایجاد معضلاتی می شود (قدمی ، فیروز نژاد ، مراد نژاد ، 1388 : 22).
از طرفی باید پذیرفت که محدودیت اشتغال و فعالیت اقتصادی در محیط های روستایی ابعاد مختلفی دارد و معمولاً به صورت مسائل و نارسایی بروز می کند (مشیری و سعیدی ،1389 : 265) .
2-3-3-عوامل مالکیتی و حقوقی تاثیر گذار بر تغییر کاربری اراضی کشاورزی :
یکی از مسائل قابل توجه در محیط های روستایی ، مسئله ی ارث بری است . این مسئله تاثیر فروانی بر نحوه ی شکل گیری و رشد ساختار اجتماعی – اقتصادی و همچنین روابط تولیدی در سکونتگاههای روستایی داشته است . عامل اساسی در ارث بری و از راه آن تقسیم زمین ،قطعه قطعه شدن زمین هر چند بیشتر اراضی و به دنبال آن تغییر کاربری اراضی می باشد (مشیری و سعیدی ، 1389 : 227).

2-4-پیامدهای تغییر کاربری اراضی کشاورزی :
بی تردید روند شتابان شهر نشینی وپیامدهای مختلف آن به ویژه گسترش فیزیکی شهرها و بلعیدن اراضی زراعی پیرامون با عنایت به پدیده ی مهاجرتهای روستایی در سطح کلان ملی از اهمیت والایی برخوردار خواهد بود . لیکن نباید از اهمیت این مسئله در نقاط روستایی غافل بود . هر چند ممکن است نمودهای عینی گسترش فیزیکی روستا به سبب کم جمعیت بودن و پراکندگی آن بسیار بطئی و کند بوده و چندان هم به چشم نیاید . اما به دلیل تعدد این نوع سکونتگاهها در کشورمان بویژه در دشتها و جلگه های هموار که در فواصل اندکی از هم قرار گرفته اند ، از اهمیت خاصی برخوردار خواهند بود (نظری ، 1377 : 227) پیامدهای آنچه می تواند در اراضی کشاورزی اتفاق بیافتد را باید به دقت روشن نمود زیرا امکان بوجود آوردن زیستگاههای جدید باید مد نظر باشد (سرور ، 1385 : 96) جبران و بازسازی توان محیطی بسیار دشوار است و نادیده گرفتن توان طبیعی و محیطی پهنه ها دردراز مدت پیامدهای منفی خواهد داشت (سرور ، 1385 : 156) .
2-4-1- تغییر کاربری اراضی کشاورزی و تاثیر آن درگسترش سکونتگاههای روستایی :
از آنجایی که یکی از نیازهای اساسی انسان بعد از خوراک و پوشاک ، مسکن است ، مساکن عناصری هستند که منجر به اشغال فض می گردند لذا رابطه ی مستقیمی با تعداد جمعیت اشغال کننده دارند . یعنی هر چه تعداد و وسعت سکونتگاهها بیشتر و بزرگتر باشد ، فضای بیشتری را اشغال می کنند . از طرفی نحوه ی تخصیص اراضی نقاط روستایی به فعالیتهای مختلف در مقایسه با کاربریهای اراضی شهری هرچند تنوع کمتری را نشان می دهد ، لیکن گسترش روابط فی مابین این دو جامعه در سالهای اخیر و نیز افزایش جمعیت روستاها تحولات شگرفی را در پی داشته است ، که نمودهای آن به صورت تغییر در کاربری روستایی عینیت می یابد (نظری ، 1377 : 235). در واقع بی توجهی به نیازهای آینده ی جمعیت روستایی به ویژه در زمینه ی تامین مسکن را میتوان نتیجه تندروی یا کندروی اختصاص اراضی به واحدهای مسکونی دانست (مشیری و سعیدی ، 1389 : 287) .
2-4-2- تغییر کاربری اراضی کشاورزی در ناسازگاری کاربری ها:
نکته ی مهم در سازگاری فعالیتها با بنیان های جغرافیایی ، الویت نداشتن یک عامل به قیمت تخریب عامل دیگر است . یعنی حداقل از لحاظ نظری باید محیط طبیعی را بر فعالیت و یا فعالیت را بر محیط برتری داد . همچنین نادیده گرفتن گرایش مهم و سازوکارهای نظامند موجود در استقرار فعالیتها ، عملاً اجرای برنامه را دشوار و غیر ممکن می کند (سرور،1385 : 156) . می توان ناسازگاری کاربریهایی که بیشتر رنگ و بوی شهری دارند و با بایستگی های زندگی در محیط های روستایی تناسب چندانی ندارند را نتیجه ی تغییر کاربری اراضی دانست (مشیری و سعیدی ، 1389 :287) .
شکل گیری وگسترش کاربری های نامطلوب و ناسازگار ، بخش اعظمی از پیامدهای زیست محیطی در یک ناحیه را در پی خواهد داشت و این خود به معنی اهمیت و جایگاه کاربری اراضی در مباحث توسعه ی ناحیه ای در چارچوب توسعه ی پایدار است (قدمی ، فیروز جایی ، مراد نژاد ، 1388 : 22).
2-5-دیدگاهها و نظریه های مرتبط با کاربری اراضی :
استوارت چاپلین یکی از نظریه پردازان برنامه ریز کاربری زمین ، مبانی کاربری زمین در مقیاس کلان و کاربری زمین در مقیاس خرد تفکیک قائل شده است . طبق نظریه ی وی ، استفاده از زمین در مقیاس کلان به فعالیت هایی چون کشاورزی ، معدن ، مرتع و جنگل تقسیم می شود . لیکن در مقیاس خرد ، استفاده از زمین با تمام فعالیت های مورد نیاز جامعه همانند مسکن ، کار ، تولید ، توزیع وحمل و نقل ، گذران اوقات فراغت ، خدمات آموزشی ، خدمات اجتماعی ارتباط پیدا می کند . چاپلین بیان می دارد که کاربری زمین به عواملی همچون محدودیت زمین ، شکل و موقعیت زمین ، انواع فعالیت ، تراکم ، تمرکز ، نحوه ی توزیع اراضی میان کاربریها و مقایسه ی کاربری ها وابسته است . نظریه ی برنامه ریزی فضایی ، کاربری زمین را در سطح و زیر زمین به منظور سازماندهی فعالیت هایی که انسان در طبیعت انجام می دهد با تنظیم روابط انسان ، محیط و فعالیت (نوع کاربری) مد نظردارد .
نقش کالبدی زمین ، نحوه ی مدیریت خردمندانه فضاست . بسیاری از نظریه پردازان ، نقش کالبدی زمین را نظارت بر عمران فضا و دگرگونی بهینه آن بر اثر کاربری مناسب می دانند (سرور ، 1387 : 147) .
در رابطه با الگوی استفاده از زمین و توجه به زمین به عنوان یک ورودی و داده ، در تصمیم گیری ها چند رویکرد متفاوت مطرح شده است . در دیدگاه اقتصاد کلاسیک ، زمین به عنوان کالا ، ارزش بازاری بالقوه دارد و می تواند به عنوان وسیله کسب سود استفاده شود . در این مورد ، زمین باید به بهترین و بالاترین حد کاربری اختصاص یابد که از طریق روابط عرضه و تقاضا در یک سیستم بازار متعادل تعیین می شود .
دیدگاه بعدی ، ارزش های اجتماعی استفاده است که بیان کننده ارزشی است که مردم برای آرایش های متفاوتی از کاربری زمین “به عنوان محیطی برای زندگی شان” قایل می شوند این دیدگاه ، کاربری را عاملی تسهیل گر برای دستیابی به الگوهای مطلوب فعالیت و آمال اجتماعی می بینند . سیستم های فعالیت انسان چاپین و واحدهای اجتماعی روح و گیتز این دیدگاه را به خوبی معرفی می کنند . در تئوری های اکولوژیک انسانی ، رقابت اقتصادی بازار مدار برای فضا، شکل استفاده از زمین را مشخص می سازد و در تئوری های مارکسی ، توسعه زمین بر حسب استثمار کارگران از طریق سرمایه داران تبیین می شود در دیدگاه سوم ، ارزش های اکولوژیک از مفاهیم متفاوتی در زمینه نقش محیط زیست طبیعی در حیات انسانی ریشه می گیرد . اورتالانو سه مفهوم در این رابطه را تعیین و تعریف می کند : استفاده کارآمد از منابع طبیعی ، حفظ یکپارچگی سیستم های طبیعی و حفاظت کامل از طبیعت تئوری های اکولوژیک وضعیت های تعادل زیست – محیطی و تهدیدهای مطرح در رابطه با این شرایط را تشریح و توصیف می کنند در طول سه دهه گذشته ، پارادایمی مطرح شده است که نوعی جابه جایی از دیدگاههای کاملاً اقتصادی در مورد استفاده و توسعه زمین ، به سوی رویکردی متعادل تر و کل نگر را نشان داده است و آن رویکرد پایداری کاربری زمین است . سه بعد اصلی کاربری زمین پایدار عبارتند از :
1- بعد معیشتی که به ماندگاری ، قابلیت بهره برداری و استمرار (تداوم) منابع طبیعی در یک افق بلند مدت مربوط می شود ؛ 2- بعد وابستگی متقابل ، که بروی ابعادی چون ترکیب بندی یا بخش بندی و ارتباطات میان انواع متفاوتی از کاربری زمین توجه و تاکید دارد ؛ 3- بعد اخلاقی ، که تعهد نسبت به نسل های آینده را گوشزد می کند (قدمی ، فیروز جایی ، مراد نژاد ، 1388 : 22).
2-5-1- نظریه ی توسعه ی پایدار کاربری اراضی :
نظریه ی توسعه پایدار در راستای حمایت از منابع محیطی ارائه شده است . مبانی نظری این رویکرد بر نگهداری منابع برای حال و آینده از طریق استفاده ی بهینه از زمین و وارد کردن کمترین ضایعات به منابع تجدید ناپذیر مطرح است . نظریه ی پایدار جلوگیری از آلودگی محیط ناحیه ای ، کاهش ظرفیت های تولید محیط محلی ، ناحیه ای و ملی ، عدم حمایت از توسعه های زیان آور ، حمایت از بازیافت را مطرح می کند . این نظریه راه رسیدن به این اهداف را برنامه ریز های شهری ، روستایی ، ناحیه ای ، منطقه ای و ملی می داند . به مثابه دیدگاهی راهبردی ، به نقش دولت در این برنامه ریزی ها اهمیت بسیار می دهد و معتقد است دولت ها باید از محیط زیست حمایت همه جانبه ای کنند . این نظریه محیط زیست و فضای سبز و جامعه گیاهی و جنگلی ، تراکم متوسط ، کاهش فواصل ارتباطی ، ایجاد اشتغال محلی ، توسعه متنوع مساکن در مراکز اشتغال ، توسعه شهرهای کوچک ، ساختار اجتماع متعادل ، حمل و نقل عمومی و کاهش ترافیک جاده ای و توسعه منابع را تبیین می کند .
به این ترتیب با اتخاذ سیاست کاربری صحیح و محافظت از زمین ، توسعه پایدار حاصل می شود . ر.یکرد توسعه پایدار به کاربری اراضی از دیدگاه زیست محیطی ، اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی به خصوص ایجاد تعادل و توازن میان ابعاد اقتصادی و ابعاد بوم شناسی ، قبول مسئولیت در قبال سرنوشت انسانی نسل های آینده قابل تبیین است . در واقع توسعه عمران زمین وقتی می تواند پایدار باشد که بتواند هم به نیازهای اقتصادی و مادی و هم به نیازهای اجتماعی و فرهنگی و روانی مردم در حال و آینده پاسخ گوید از این نظر زمین دارای خواص و ویژگیهای کالایی ، فضایی کارکردی ، زیبایی شناختی و فعالیتی است که می باید در برنامه ریزی و مدیریت زمین مورد توجه اساسی قرار گیرد (پرواز پور ، 1389 : 46) .
2-5-2- نظریه نقش طبیعی زمین :
به جهت نقش زمین در تامین رفاه و آسایش عمومی به عنوان یک ثروت عمومی و از طرف دیگر افزایش جمعیت ضروری است ضوابط و مقررات و معیارهای آن در راستای منافع عمومی و حفاظت بهینه و درخور پایدار آن در نظر گرفته شود . در دنیای امروز زمین از مواهب کمیاب بشمار می رود و به همین دلیل بر استفاده از آن میان فعالیت های گوناگون انسان مانند زراعت و باغداری و مرتع و جنگل صنعت و معدن ، شهر و روستا رقابت وجود دارد . در بسیاری از کشورها استفاده از انواع کاربریهای طبیعی جزء اصول و برنامه های ملی و منطقه ای محلی است (پرواز پور ، 1389 : 47) .
2-5-3- نظریه ی فون تونن :
تونن اولین کسی بود که تاثیر عوامل اقتصادی را بر سازماندهی مکانی کشاورزی تشخیص داد . فاصله از بازارهای فروش عامل اساسی در تکامل مدل کلاسیک حلقه های بهره برداری از اراضی تونن مبتنی بر یک سیستم حاضر در همه جاست و بهره برداری از اراضی زراعی در هر مکانی داخل این سیستم از طریق درآمد حاصل از اراضی کشاورزی تعیین می شود . اصول نظریه فون تونن بدین شرح است :
1- تاثیر یک شهر بر حوضه های کشاورزی با عامل فاصله گیری از مرکز شهر تعیین می شود .
2- نوع تولیدات کشاورزی باتوجه به هزینه حمل و نقل تغییر می یابد .
3- هزینه حمل و نقل ، عامل تعیین کننده در مکان یابیهای تولیدات کشاورزی به شمار می رود .
4- در این مدل ، مکانیابیهای تولیدات کشاورزی از باغداری تا پرورش دام و کشت گندم تغییر می یابد .

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید