لیلا نادری

آذر ماه 1392

برای…
خدایم
تا زمانی که می دمد حیات را
برای پدر و مادرم
به وسعت آسمان آبی
برای همسرم
به عظمت دریای مهربانیش
و برای آنان که این گونه اند
و دوستشان دارم

شکر و سپاس خدا را که بزرگترین امید و یاور در لحظه لحظه زندگیم است .خدای را که هر چه دارم از اوست. به امید آنکه توفیق یابم جز خدمت به خلق او نکوشم.
خدای را بسی شاکرم که از روی کرم، پدر و مادری فداکار نسیبم ساخته تا در سایه درخت پربار وجودشان بیاسایم و از ریشه آنها شاخ و برگ گیرم و از سایه وجودشان در راه کسب علم و دانش تلاش نمایم. والدینی که بودنشان تاج افتخاری است بر سرم و نامشان دلیلی است بر بودنم، چرا که این دو وجود، پس از پروردگار، مایه هستی ام بوده اند دستم را گرفتند و راه رفتن را در این وادی زندگی پر از فراز و نشیب آموختند. آموزگارانی که برایم زندگی بودن و انسان بودن را معنا کردند.
بسی شایسته است از استاد فرهیخته و فرزانه جناب آقای دکتر محمد حسین سرایی که با کرامتی چون خورشید سرزمین دل را روشنی بخشیدند و گلشن سرای علم ودانش را با راهنمایی های کار ساز و سازنده بارور ساختند تقدیر و تشکر نمایم.
از استادان گرانقدر جناب آقایان دکتر رضا مستوفی الممالکی و دکتر صفر قائدرحمتی که زحمت مشاوره این رساله را برعهده گرفتند و از اساتید فرزانه و دلسوز، جناب آقایان دکتر کمال امیدوار و دکتر محمد رضا رضایی که زحمت داوری این رساله را متقبل شدند،کمال تشکر و قدردانی را دارم.
از همسرم که با قلبی آکنده از عشق و معرفت، محیطی سرشار از سلامت و امنیت و آرامش و آسایش برای من فراهم آورده است، تشکر می کنم.
و با تشکر خالصانه از خواهر و برادرم و همه کسانی که به نوعی مرا در به انجام رساندن این مهم یاری نموده اند.

چکیده
یکی از موضوعاتی که بیشتر شهرهای جهان با آن دست به گریبان هستند، حوادث طبیعی است. با توجه به ماهیت غیرمترقبه بودن غالب حوادث طبیعی و لزوم اتخاذ سریع وصحیح تصمیم ها و اجرای عملیات، مبانی نظری و بنیادی، دانشی راتحت عنوان مدیریت بحران به وجود آورده است. یکی از اقداماتی که جهت مدیریت بحران صورت می گیرد اندیشیدن تدابیری جهت امداد رسانی پس از وقوع آن است. در سال های اخیر احداث پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در دستور کار سازمان پیشگیری و مدیریت بحران قرار گرفته است. یکی از موارد مهم قبل از ایجاد این پایگاه ها، مطالعه، بررسی و انتخاب مکان جغرافیایی مناسب برای استقرار این نوع کاربری است. مکانی که در شرایط بحرانی محلی ایمن برای پایگاه باشد و در شرایط عادی نیز کارایی های مختلف داشته باشد. این پژوهش با هدف انتخاب مناسب ترین مکان جهت استقرار پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در سطح شهر سمیرم صورت گرفته است. این شهر به دلیل قرار گرفتن در بین رشته کوههای زاگرس، دارای آسیب پذیری در برابر مخاطرات طبیعی از جمله زلزله می باشد. پژوهش حاضر به لحاظ هدف از نوع کاربردی است که با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی صورت گرفته است. در این پژوهش ما به دنبال یافتن بهترین مکان برای پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران شهر سمیرم می باشیم، که ابتدا عوامل و معیارهای موثر در مکان یابی مراکز امداد رسانی در هنگام وقوع بحران شناسایی شد. سپس برای تعیین اهمیت و ارزش هر یک از معیارها و عناصر موثر در تصمیم از مدل AHP استفاده شده که پرسشنامه ای طراحی و در بین کارشناسان و متخصصین توزیع گردید. در مرحله بعد با استفاده از روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی و نرم افزار Expert Choice وزن هر یک از معیار‌ها و عناصر تصمیم، تعیین شد. سپس با استفاده از روش میدانی نقشه های محدوده مورد مطالعه به روز رسانی و تهیه گردید. در مرحله بعد کلیه لایه های اطلاعاتی در سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) به رستر تبدیل شدند. در نهایت با استفاده از روش Index overlay لایه ها با یکدیگر ترکیب شدند و سه موقعیت به عنوان بهترین مکان پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در شهر سمیرم پیشنهاد شد. که از بین آنها، دو گزینه که

یکی در قسمت شرقی شهر و در خیابان مولوی، و دیگری در قسمت جنوبی شهر و در خیابان مطهری، به عنوان گزینه های برتر پیشنهاد شده است و از لحاظ دسترسی تقریباً در موقعیت مناسبی قرار دارند. یک گزینه نیز که امتیاز کمتری دارد در قسمت جنوب شرقی شهر و در خیابان شیخ کلینی قرار دارد، پیشنهاد شده است.
واژه های کلیدی: مکان یابی، پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی، شهر سمیرم.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول – طرح تحقیق
1-1 بیان مسئله ……………………………………………………………………………………………………………………………………….4
1-2 اهمیت و ارزش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………..5
1-3 پیشینه تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………8
1-4 اهداف تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………..12
1-4-1 هدف کلی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………..13
1-4-2 اهدف جزیی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………….13
1-5 سؤالات پژوهشی…………………………………………………………………………………………………………………………. 13
1-6 روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………..13
1-7 کاربرد نتایج تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………….14
1-8 مشکلات…………………………………………………………………………………………………………………………………………..14
فصل دوم – مبانی نظری تحقیق
2-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….18
2-2 تعاریف……………………………………………………………………………………………………………………………………………..18
2-2-1 خطر……………………………………………………………………………………………………………………………………………18
2-2-2 مخاطرات طبیعی……………………………………………………………………………………………………………………….19
2-2-3بحران………………………………………………………………………………………………………………………………………….19
2-2-4مدیریت بحران……………………………………………………………………………………………………………………………20
2-2-5واکنش بحران…………………………………………………………………………………………………………………………….20
2-2-6پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران…………………………………………………………………………………………20
2-2-6-1پایگاه‌های ویژه………………………………………………………………………………………………………………….20
2-2-6-2 پایگاه های چندمنظوره……………………………………………………………………………………………………20
2-2-7مکان یابی………………………………………………………………………………………………………………………………21
2-2-8 تقسیم بندی کلی بحران ها………………………………………………………………………………………………..21
2-2-9 ارزیابی بحران………………………………………………………………………………………………………………………23
2-2-10 جنبه های اجتماعی و مشارکت در ریسک………………………………………………………………………24
2-2-11 هدف از ایجاد پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران……………………………………………………….26
2-2-12 کارکرد های پایگاه پشتیبانی مدیریت بحران………………………………………………………………….27
2-2-13 مدیریت و کارکنان پایگاه های چند منظوره………………………………………………………………….27
2-2-14 سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS)…………………………………………………………………………………28
2-3 پویش تاریخی مکان یابی………………………………………………………………………………………………………29
2-4 نظریه های مکان یابی……………………………………………………………………………………………………………29
2-4-1 نظریه ی وان تونن……………………………………………………………………………………………………………30
2-4-2 نظریه مکان یابی بر مبنای مسائل زیست محیطی………………………………………………………….30
2-4-3 تئوری آکتور…………………………………………………………………………………………………………………….30
2-5 کاربرد مدل در جغرافیا………………………………………………………………………………………………………..31
2-6 مدل های مکان یابی……………………………………………………………………………………………………………32
2-6-1 مدل منطق بولین……………………………………………………………………………………………………………33
2-6-2 مدل همپوشانی شاخص ها…………………………………………………………………………………………….33
2-6-3 مدل منطق فازی……………………………………………………………………………………………………………34
2-6-4 مدل احتمالی بیزین………………………………………………………………………………………………………34
2-6-5 مدل های وزن دهی به معیارها…………………………………………………………………………………….35
2-6-6 مدل سطح جاذبه………………………………………………………………………………………………………….35
2-6-7 مدل های روی هم گذاری و ترکیب لایه های اطلاعاتی با هم دیگر……………………………..36
2-6-8 مدل فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) …………………………………………………………………….38
2-6-9 مدل مکانیابی تخصیص…………………………………………………………………………………………………….38
2-7 شاخص های مکان یابی………………………………………………………………………………………………………..39
2-7-1 ماتریس سازگاری…………………………………………………………………………………………………………….39
2-7-2 ماتریس ظرفیت……………………………………………………………………………………………………………….40
2-7-3 ماتریس مطلوبیت…………………………………………………………………………………………………………….40
2-7-4 ماتریس وابستگی…………………………………………………………………………………………………………….40
2-8 توابع GIS…………………………………………………………………………………………………………………………….41
2-8-1 توابع پیوستگی………………………………………………………………………………………………………………..41
2-8-2 عملیات همسایگی…………………………………………………………………………………………………………..42
2-8-3 پلیگون های تیسن………………………………………………………………………………………………………….42
2-9 کاربرد GIS در مدیریت بحران……………………………………………………………………………………………43
2-10 مکان گزینی به روش GIS ……………………………………………………………………………………………..43
2-11 جمع بندی……………………………………………………………………………………………………………………….44

فصل سوم : روش شناسی و ویژگی‌های جغرافیایی
3-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………..46
3-2 سؤالات پژوهشی ……………………………………………………………………………………………………………..47
3-3 متغیر‌های استفاده شده……………………………………………………………………………………………………47
3-4 روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………..48
3-4-1 اصول فرآیند تحلیل سلسله مراتبی…………………………………………………………………………..49
3-4-2 مزایای فرآیند تحلیل سلسله مراتبی………………………………………………………………………..49
3-4-3 مراحل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی…………………………………………………………………………….51
3-4-3-1 برپایی یک ساختار و قالب درختی و رده‌ای…………………………………………………………….51
3-4-3-2 تبیین ضریب اهمیت معیارها و زیر معیارها از طریق مقایسه زوجی…………………….51
3-4-3-3 عملیات وزن دهی معیارها………………………………………………………………………………………..52
3-4-3-4 برقراری سازگاری در قضاوت ها………………………………………………………………………………..54
3-5 نرم افزار Expert choice……………………………………………………………………………………………….54
3-6 معرفی قلمرو پژوهش………………………………………………………………………………………………………….55
3-6-1 ویژگی‌های جغرافیای طبیعی…………………………………………………………………………………………55
3-6-1- 1 وضعیت آب و هوای شهر سمیرم……………………………………………………………………………..55
3-6-1- 2 منابع آب و نحوهتأمین آن برای شهر……………………………………………………………………….56
3-6-1-2- 1 آبهای زیر زمینی…………………………………………………………………………………………………..56
3-6-1-2- 2 آبهای سطحی……………………………………………………………………………………………………….57
3-6-1- 3 توپوگرافی و ژئومورفولوژی شهرستان……………………………………………………………………….57
3-6-1-3- 1 زمین شناسی وضعیت لرزه خیزی در شهرستا……………………………………………………..58
3-6-1-3-2 مهمترین گسل‌های شهرستان سمیرم…………………………………………………………………..60
3-6-1-3-3 زمین‌لرزه‌های ثبت شده ………………………………………………………………………………………61
3-6-1-4 پوشش گیاهی منطقه…………………………………………………………………………………………………62
3-6-2 حدود و وسعت شهر سمیرم…………………………………………………………………………………………….62
3-6-3 ویژگی های جغرافیای انسانی…………………………………………………………………………………………63
3-6- 3-1 جغرافیای تاریخی………………………………………………………………………………………………………63
3-6-3-1-1 پیشینه تاریخی……………………………………………………………………………………………………….63
3-6-3-1- 2 وجه تسمیه…………………………………………………………………………………………………………..64
3-6-3- 2 ترکیب قومی و زبان مردم سمیرم…………………………. ………………………………………………..65
3-6-3- 3 تحولات جمعیتی شهرستان………………………………………………………………………………………65
3-6-3-3-1 ترکیب جنسی جمعیت……………………………………………………………………………………………66
3-6-3-3-2 توزیع جمعیت شاغل در شهر سمیرم سال 1390……………………………………………….67
3-6-3-4 بخش های عمده اقتصادی شهرستان…………………………………………………………………………67
3-6-3-4-1 کشاورزی………………………………………………………………………………………………………………….67
3-6-3-4-2 خدمات……………………………………………………………………………………………………………………68
3-6-3-4-3 صنعت……………………………………………………………………………………………………………………..69
3-6-3-4-4 معادن………………………………………………………………………………………………………………………69
3-7 جمع بندی……………………………………………………………………………………………………………………………..69
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل اطلاعات جهت مکان یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران
4-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………72
4-2 معرفی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران………………………………………………………………………….72
4-3 شناسایی معیارهای مؤثر در مکان یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران…………………….73
4-3-1 معیار سازگاری…………………………………………………………………………………………………………………….75
4-3-1-1 کاربری مسکونی……………………………………………………………………………………………………………..76
4-3-1-2 بیمارستان……………………………………………………………………………………………………………………….78
4-3-1-3 فضای سبز………………………………………………………………………………………………………………………80
4-3-1-4 کاربری فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………..81
4-3-1-5 کاربری ورزشی……………………………………………………………………………………………………………….82
4-3-1-6 آتش نشانی……………………………………………………………………………………………………………………..82
4-3-1-7 آموزشی…………………………………………………………………………………………………………………………..84
4-3-2 معرفی زیرمعیارهای ناسازگار………………………………………………………………………………………………85
4-3-2-1 جایگاه توزیع بنزین و گاز……………………………………………………………………………………………….85
4-3-3 معیار دسترسی………………………………………………………………………………………………………………………..85
4-3-4 تراکم جمعیت…………………………………………………………………………………………………………………………87
4-3-5 مساحت کاربری……………………………………………………………………………………………………………………..88
4-3-6 گسل………………………………………………………………………………………………………………………………………88
4-4 معرفی سایر پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران……………………………………………………………………..90
4-4-1 هلال احمر……………………………………………………………………………………………………………………………..90
4-4-2 داروخانه…………………………………………………………………………………………………………………………………92
4-4-3 مرکز پلیس……………………………………………………………………………………………………………………………92
4-5 آماد ه سازی لایه‌های اطلاعاتی………………………………………………………………………………………………..93
4-6 وزن دهی به معیارها و زیر معیارها در مدل AHP…………………………………………………………………94
4-7 تشکیل ماتریس مقایسات زوجی معیارهای مکان یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….95
4-8 تلفیق AHP با سیستم اطلاعات جغرافیایی( GIS) …………………………………………………………….100
4-9 جمع بندی……………………………………………………………………………………………………………………………..101
فصل پنجم : پاسخ به سؤالات پژوهشی، نتیجه گیری و ارائه ی پیشنهادات
5-1 مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………..104
5-2 پاسخ به سؤالات پژوهشی………………………………………………………………………………………………………104
5-3 نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………………………..106
5-4 پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………………..111
ضمائم…………………………………………………………………………………………………………………………………………….113
منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………………………………………………………….119
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1 معیارها و ضوابط مکان یابی مراکز امداد رسانی…………………………………………………………………48
جدول 3-2 طیف درجه بندی در فرایند تحلیل سلسله مراتبی…………………………………………………………..52
جدول 3-3 محاسبه وزن ها در روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی……………………………………………………..53
جدول 3-4 شاخص تصادفی بودن (R.I) ……………………………………………………………………………………………..54
جدول 3-5 نسبت جنسی در شهر سمیرم (1385 – 1335) …………………………………………………………..66
جدول 3-6 توزیع جمعیت شاغل در بخش‌های مختلف اقتصادی در شهر سمیرم سال 1390……….67
جدول 4-1 شعاع دسترسی به تجهیزات مدیریت بحران……………………………………………………………………….73
جدول 4-2 معیارها و ضوابط مکان یابی مراکز امداد رسانی…………………………………………………………………..74
جدول 4-3 ماتریس مقایسات زوجی معیارهای مکان یابی پایگاه های مدیریت بحران………………………95
جدول 4-4 ماتریس مقایسات زوجی زیر معیارهای معیار کاربری سازگار……………………………………………97
جدول 4-5 ماتریس مقایسات زوجی زیر معیارهای معیار کاربری ناسازگار…………………………………………98
جدول 4-6 ماتریس مقایسات زوجی زیر معیارهای معیار دسترسی ………………………………………………….98

فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه 4-1 پراکندگی کاربری مسکونی در شهر سمیرم…………………………………………………………………64
نقشه 4-2 پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران شهر سمیرم……………………………………………………….66
نقشه 4-3 طبقه بندی خیابان ها در شهر سمیرم…………………………………………………………………………77
نقشه 4-4 طبقه بندی انواع تراکم ها در شهر سمیرم…………………………………………………………………..79
نقشه 4-5 مکان های پیشنهادی برای پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران شهر سمیرم……….92

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1 نمودار سلسله مراتبی پارامترهای قابل بررسی جهت مکان یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………75
نمودار 4-2 وزن نسبی معیارهای مکان یابی پایگاه هایپشتیبانی مدیریت بحران…………………………………96
نمودار 4-3 وزن نسبی زیر معیارهای معیار کاربری های سازگار……………………………………………………………97
نمودار 4-4 وزن نسبی زیر معیارهای معیار کاربری های ناسازگار…………………………………………………………98
نمودار 4-5 وزن نسبی زیر معیارهای معیار دسترسی …………………………………………………………………………..99
نمودار 4-6 وزن نهایی عناصر مکان یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران………………………………….99

مقدمه
بلایای طبیعی همواره به عنوان پدیده ای طبیعی در طول حیات کره زمین وجود داشته و خواهند داشت. وقوع بلایای طبیعی نظیر سیل، زلزله، طوفان و غیره در اغلب موارد اثرات مخربی بر سکونتگاه‌های انسانی و تلفات سنگینی بر ساکنان آن‌ها گذاشته‌اند. ساختمان‌ها و زیرساخت‌های این گونه مناطق را نابود ساخته و پیامدهای ناگوار اقتصادی و اجتماعی بر شهرها و کشورها تحمیل کرده است. با وجود پیشرفتهای علمی فراوان، هنوز بشر قادر به جلوگیری و مقاومت در برابر این رخدادهای طبیعی نیست (قنواتی و همکاران، 1388: 16). مدیریت بلایای طبیعی و توسعه پایدار، امروزه به عنوان موضوعی یکپارچه در نظر گرفته میشود. با توجه به محدود بودن منابع، توسعه واقعی بدون یکپارچگی با برنامه های کاهش بلایای طبیعی امکان پذیر نخواهد بود(هادیزاده، 1386: 29). زلزله بعنوان یک پدیده طبیعی به خودی خود نتایج نامطلوبی در پی ندارد. آنچه از این پدیده یک فاجعه می‌سازد، عدم پیشگیری از تأثیر و عدم آمادگی جهت مقابله با عواقب آن است. بنابراین، یکی از ضروری‌ترین اقدامات به کارگیری “اصول مدیریت بحران” است(شادی طلب،124:1371). اقدامات مدیریت بحران را می‌توان در سه بخش 1- پیشگیری 2- واکنش 3- بازسازی خلاصه کرد(درابک، 1383: 190) از همین رو عنوان مهم‌ترین بحث در استراتژی کاهش اثرات زلزله است(مک نامارا،689:1387). پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران به ویژه در شرایط بحرانی نقش بسیار مهمی را در سازماندهی و مدیریت بحران بر عهده دارند، لذا لازم است که با بررسی دقیق و مطالعه ای جامع، مکانی مناسب برای احداث این نوع از کاربری ها در سطح شهر سمیرم انتخاب گردد تا در جهت ارتقاء کارآمدی و بهره برداری از آن مؤثر واقع شود. در پهنه بندی خطر زمین لرزه در ایران، شهر سمیرم یکی از شهرهای ایران است که در جایگاه پهنه بندی با خطر نسبی بالایی قرار دارد. گسل شمال غربی – جنوب شرقی سمیرم در مجاورت بلافصل شهر قرار گرفته و در مناطقی نیز، شهر در امتداد این گسل بنا شده است(طرح جامع شهر سمیرم، 1379: 20).
هدف این پژوهش انتخاب مناسب ترین مکان جهت استقرار پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در سطح شهر سمیرم می باشد.
فصل اول این مجموعه شامل طرح تحقیق می باشد. در این فصل به بیان مسأله، اهمیت و ضرورت تحقیق، اهداف، سؤالات پژوهشی، پیشینه و مشکلات و محدودیت های تحقیق پرداخته شده است. در فصل دوم مفاهیم و مبانی نظری موضوع ذکر شده است. در فصل سوم روش تحقیق استفاده شده در پژوهش و معرفی قلمرو پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل چهارم ضمن تجزیه و تحلیل و معرفی معیارهای مؤثر در مکان یابی این پایگاه‌ها به مکان یابی پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در شهر سمیرم پرداخته شد و در نهایت در فصل پنجم پاسخ به سؤالات پژوهشی، نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات صورت گرفته است.

فصل اول
طرح تحقیق

1-1 بیان مسأله
حوادث یا مخاطرات طبیعی پدیده هایی هستند که همه ساله در گوشه و کنار جهان رخ می دهند و تبعات زیانباری را به همراه دارند و انسان در وقوع آن نقشی ندارد ولی در کنترل و ایجاد راهکار‌هایی جهت به حداقل رساندن آسیب‌های مادی و معنوی آن نقش به سزایی دارد. مخصوصا در دنیای کنونی که جبر‌گرایی محیطی تقریبا مردود شناخته شده و تمامی انسان‌ها به سوی امکان‌گرایی روی آورده‌اند. انسان‌ها و دستاورد‌های علمی و همچنین نیروی عقلانی او می‌تواند اثرات حاصل از این مخاطرات را به حداقل ممکن برساند.
از این رو کشور ایران جزء یکی از کشورهای بلاخیز دنیا به شمار می رود. همانطور که آمار‌ها نشان می‌دهد از 40 نوع بلایای طبیعی که در جهان رخ می دهد، 31 مورد آن در ایران به وقوع می پیوندد. وجود چنین بلایای طبیعی در کشور باعث شده که ایران جزء 10 کشور نخست در زمینه ی بلاخیزی باشد. این خود عاملی برای تلاش بیشتر در جهت دستیابی عملی به روش‌ها و راهکار‌هایی منسجم جهت مقابله و برخورد منطقی در به حداقل رساندن ابعاد فاجعه آمیز چنین رخداد‌‌هایی است (شجاع‌عراقی و همکاران،42:1390).
به طور طبیعی اولین اقدام انسان در برخورد با بحران و سوانح عبارت است از نجات و کاهش اثرات واقعه که با وجود زمان بسیار کم نیاز به واکنش سریع دارد، واکنش سریع که بخش بسیار مهم مدیریت بحران را تشکیل می دهد.شامل شناسایی، ارزشیابی، تصمیم گیری و اقدامات اضطراری موقت می باشد که تمام مراحل این واکنش در زمان بسیار کوتاه حتی گاهی در چند ساعت صورت می گیرد (فرجی و قرخلو، 144:1388). بنابر این آمادگی و شناخت بحران یکی از وظایف مدیریت است اما از آن مهم تر، پیش بینی و قدرت نگاه به آینده آن، این بحران خواهد بود که چون طوفانی ما را به هر سو که خواهد می کشاند( رودینی، 66:1383).
با توجه به مسائلی که گفته شد، یکی از وظایف اساسی و مهم برنامه ریزان شهری و ناحیه ای، تخصیص زمین به کاربری های گوناگون شهری با توجه به نقش و کارکرد شهر، اقتصاد شهر و همچنین تاثیر عوامل متقابل کاربری ها بر یکدیگر است (آل شیخ و حسینیان، 2:1385)، موضوع مکان یابی بهینه این پایگاه ها با در نظر گرفتن پارامتر ها و عوامل موثر مکانی در این پژوهش، مورد توجه قرار گرفته است.
در نتیجه انتخاب مکان مناسب برای استقرار پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران، مطالعه و بررسی همه جانبه ای را می طلبد، زیرا احداث پایگاه های مذکور در موقعیت های مناسب، سبب افزایش کارایی و بهره وری بیشتر آن در جهت دستیابی به اهداف مورد نظر بخصوص در شرایط بحرانی می باشد.
وجود گسل شمال غربی جنوب شرقی که در شمال شهر سمیرم واقع شده است وجود این پایگاه ها را الزامی نموده است چون شهر سمیرم دارای محله هایی با بافت های فرسوده ای می باشد که بازسازی و احیای این بافت اولویت نخست مدیریت بحران این شهر می باشد. چون برخی منازل این بافت با یک تکان شدید فرو می ریزد ( طرح جامع شهر سمیرم، 1379: 15). بنابراین توجه به این امر مطالعات همه جانبه ای را می طلبد.
این پژوهش به دنبال سؤالات زیر است:
1- آیا مکان یابی مراکز امداد و نجات در شهر سمیرم طبق ضوابط مکانیابی و شهرسازی می باشد؟
2- مناسب ترین مکان برای ایجاد پایگاه های پشتیبانی مدیریت بحران در شهر سمیرم کجاست؟

1-2 اهمیت و ارزش تحقیق
مکان‌یابی از جمله تحلیل های مکانی است که تأثیر فراوانی در کاهش هزینه های ایجاد و راه اندازی فعالیت های مختلف دارد، به همین دلیل یکی از مراحل مهم و اثر گذار در پروژه های اجرایی به شمارمی رود ( شجاع عراقی و همکاران، 1390: 42).
مکان های نهایی باید حتی الامکان همه شرایط و قیود مورد نیاز را ارضاء نمایند. بدین ترتیب عدم بررسی این شرایط و قیود قبل از اجرای چنین پروژه هایی، نتایج نامطلوب فراوانی به دنبال خواهد داشت. برای اجرای یک مکان یابی موفق، لازم است کلیه ی عوامل مؤثر در سطح منطقه مطالعاتی بررسی شود و مکان های مناسب در قالب خروجی فرآیند مکان یابی در اختیار مدیران و تصمیم‌گیرندگان نهایی قرار گیرد. این افراد نیز بر اساس سیاست های موجود و اولویت های هر یک از نتایج، گزینه های مناسب را انتخاب می‌کنند ( مهدی پور و مسگری، 1386: 2).
کارشناسان زلزله معتقدند که کشور ایران از مستعد ترین کشورهای زلزله‌خیز دنیا محسوب می شود، به طوری که نواحی با خطر ناچیز بسیار کم بوده و بخش وسیعی از کشور را پهنه های با خسارت زیاد تشکیل می دهد.
بر پایه ی آمار رسمی 45 سال گذشته، شش درصد از تلفات جانی کشور ناشی از زلزله بوده است. بررسی آمار زلزله های با بزرگی بیش از 6/4 ریشتر حاکی از آن است که در یکصد سال گذشته، حدود چهل زمین لرزه در ایران رخ داده است. بنابراین باید توجه داشت که در کشور ما به طور متوسط هر 5/2 سال یک زمین لرزه ی شدید یا خیلی شدید رخ میدهد ( پورکرمانی، 1377: 15).
کشور ما نیز از این نظر جزء ده کشور آسیب پذیر از بلایای طبیعی جهان به شمار می آید چرا که طی 90 سال اخیر 1200000 نفر از هموطنانمان بر اثر آن جان خود را از دست داده اند. و در این بین بیشترین تلفات انسانی (76%) ناشی از زلزله بوده است (جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، 1383: 1 ). اما زلزله یک پدیده ی طبیعی همانند سایر پدیده های طبیعی نظیر سیل و طوفان و … است که در تبدیل آن به فاجعه، آسیب پذیری مجتمع های مسکونی نقش بسزایی دارد (فلاحتی، 1383: 5).
چنانچه مدتی قبل از زلزله ی بم، زلزله ای هم‌ریشتر با آن در شهرهای آمریکایی رخ داده و تنها 15 نفر کشته و 200 نفر زخمی شدند و حجم محدودی تخریب بر جای گذاشته است. اما زلزله ی بم در سال 1382، 42000 نفر کشته و چندین برابر زخمی و 80 درصد تخریب ساختمان ها را بر جای گذاشته است ( سازمان نظام مهندسی کشور، 1382: 67).
عوامل متعددی در این امر دخالت دارند، وجود زمینه های لرزه خیزی ناشی از موقعیت زمین شناسی، وجود گسل های فراوان در بطن و حاشیه ی شهرها و … ، همگام با عوامل انسانی متعدد نظیر جمعیت شهری، افزایش مسکن کم دوام شهری، شهرسازی نامناسب با بحران زلزله، همگی قابلیت لرزه پذیری شهرها را افزایش داده است تا جایی که 90 درصد شهرهای کشور در برابر یک زلزله ی 5/5 ریشتری آسیب پذیر گشته اند( عکاشه، 1383: 495). به گونه ای که با وقوع زلزله ای نسبتا شدید در یک شهر تحت شرایط فوق، پدیده ی طبیعی به فاجعه تبدیل و آثار و تلفات سنگینی را به بار می آورد. اولین اقدام دولت ها در شرایط بحرانی زلزله ( مراحل او لیه)، اعزام نیروهای رسمی به مناطق به مناطق آسیب دیده و امداد رسانی به آنهاست، اما کشورها در این زمینه حکایت از آن دارندکه فعالیت ها و اقدامات دولت ها و نیروهای رسمی در لحظات اولیه ی وقوع زلزله به تنهایی از کارآمدی لازم بر خوردار نبوده است، چنانچه در زلزله ی بم نیروهای هلال احمر 2 ساعت بعد از وقوع زلزله در محل حضور یافته، 34 تیم امداد و نجات خارجی نیز قادر به نجات جان 32 نفر از حادثه دیدگان شدند ( جمعیت هلال احمر، 1383: 11).
مطابق سرمایه ی انسانی در اقتصاد، جمعیت و مردم یک کشور از همه ی سرزمین ها، کارخانه ها و دیگر تأسیسات در تصرف کشور با ارزش تر می باشند. مردم، یک کشور را بعد از خرابی و ویرانی بازسازی و آباد می کنند، لذا حفاظت از مردم یک کشور برای امنیت اقتصادی آن کشور اهمیت فراوانی دارد. کاهش وحشت و تردید مردم از طریق دفاع غیر نظامی، کیفیت زندگی مردم را بالا می برد و مزایای اقتصادی زیادی دارد ( رضازاده خویی، 1382: 5).
در پهنه بندی خطر زمین لرزه در ایران، شهر سمیرم یکی از شهرهای ایران است که در جایگاه پهنه بندی با خطر نسبی بالایی قرار دارد. گسل شمال غربی – جنوب شرقی سمیرم در مجاورت بلافصل شهر قرار گرفته و در مناطقی نیز، شهر در امتداد این گسل بنا شده است. البته در طول تاریخ زلزله ی بزرگی در این شهر به ثبت نرسیده است ولی لزوم این پایگاه ها به شدت احساس می شود.
موقعیت کشور ما چه از نظر زمین لرزه و چه از نظر تغییرات بارش و دما و پدیده های ناشی از آنها نگران کننده بوده و به عنوان دهمین کشور بلاخیز دنیا معرفی شده است. طی 90 سال اخیر، 120 هزار نفر از هموطنان ما بر اثر بلایای طبیعی کشته شده اند ( 76% بر اثر زلزله، 6% بر اثر سیل، 18% بر اثر سایر بلایا ) ( اژدر، 1385: 203).
با توجه به اینکه پایگاه های پشتیبانی به ویژه در شرایط بحرانی نقش بسیار مهمی را در سازماندهی و مدیریت بحران بر عهده دارند، و همانگونه که تاکنون پژوهشی در این ارتباط در شهر سمیرم انجام نشده است و با استناد به اینکه شهر سمیرم از موقعیت لرزه پذیری نسبتاً بالایی برخوردار است، لذا لازم است که با بررسی دقیق و مطالعه ای جامع، مکانی مناسب برای برای احداث این نوع از کاربری ها در سطح شهر سمیرم انتخاب گرددتا در جهت ارتقاء کارآمدی و بهره برداری از آن مؤثر واقع شود. از این جهت در این پژوهش، بررسی و شناسایی عوامل مؤثر بر مکان گزینی پایگاه ها و انتخاب روشی مناسب و مبتنی بر یافته ها و ابزار علمی، مورد توجه قرار گرفته و از سیستم اطلاعات جغرافیایی به عنوان ابزاری توانمند در مدیریت و تجزیه و تحلیل داده های مکانی، استفاده شده است.

1-3 پیشینه تحقیق
– دیوید اِونانس1 (2004)، در پژوهشی، نقش GIS را در مدیریت بحران حوادث مترقبه با فعالیت‌های سازمان آتش نشانی تعیین کننده دانستند و اظهار داشتند علاوه بر این که GIS می تواند در کاهش خسارات در زمان قبل از وقوع حادثه با مکان یابی بهینه ترین مکان ها برای احداث ایستگاه ها مؤثر باشد می تواند کارایی بالایی نیز در حین امداد‌‌رسانی ایفا نماید (Evans, 2004: 17).
– پژوهشی در آمریکا با عنوان ” مدلی بر پایه GIS برای تعیین مکان مناسب پناهگاه هایی برای تخلیه فوری ” توسط بانداناکار1 و میکائیل ای هادسون2 (2008) در ایالت فلوریدا اشاره نمود. هدف اصلی در این تحقیق، مشخص کردن پناهگاه های موجود و مکان هایی با قابلیت پناهگاهی ( مدرسه، دانشگاه ها، کلیسا‌ها، و مراکز عمومی) بر اساس مناسب بودن و در دسترس بودنشان است. این مطالعه برای به دست آوردن مدل نهایی، از تلفیق دو روش بر اساس ترکیب خطی وزین و تکنیک نمایش موقت/ شکست در 17 ناحیه فلوریدای جنوبی به اجرا در آمد. نتیجه حاصل از این تحقیق مبین آن است که 48 درصد از پناهگاه‌های موجود در مناطق نامناسب واقع شده است و بدین ترتیب 52 درصد از مکان‌های با قابلیت پناهگاه‌های موجود در مناطق مناسب قرار دارند. برای 15 پناهگاه موجود در مناطق نامناسب هیچ پناهگاه یا مکانی با قابلیت مناسب بالا یا متوسط، تا فاصله 10 مایلی وجود ندارد (B.Kar, M.E Hodgson, 2008: 1-15).
– اجاق و همکاران (1382) در مقاله ای با عنوان استفاده از منطق فازی و روش تحلیل سلسله مراتبی در تعیین مکان بهینه استقرار ایستگاه‌های امداد رسانی پس از وقوع بحران به معرفی پارامترهای مؤثر در تحقیق پرداخته و سپس با تعریف توابع خطی و میله ای عضویت فازی در نرم افزار Arc GIS نقشه های فازی مربوط به هریک را بدست آورده، و در آخر نتیجه نهایی را با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی، بهترین مکان از بین مناطق مجاز انتخاب کردند.
در خصوص مکان‌یابی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران در سطح تهران برای اولین باردر سال 1383، مطالعه ای توسط کارشناسان سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران که خود متولی این امر بوده اند، به منظور پیاده‌سازی پایگاه‌ها در مناطق 22 گانه شهرداری تهران صورت گرفته است (گزارش سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران،1383).

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید